№21: Знак прысутнасці

№21: Знак прысутнасці

Мы прысвячаем новы нумар “ПрайдзіСвета” феномену сувязі літаратуры і гомасэксуальнасці, альбо, кажучы мовай ХХІ стагоддзя, сувязі літаратуры і ЛГБТК. Ці застаецца літаратура літаратурай, калі адкрывае нам сусвет цялеснасці, сэксуальнасці, інтымнасці? Чаму беларуская літаратура моцная ў апісанні вайны і такая бездапаможная, стэрыльная ў апісанні цялеснасці і сэксуальнасці? Ці існуе беларуская ЛГБТК-літаратура? На гэтыя і іншыя пытанні можна будзе знайсці адказы ў нумары

Чытаць далей

Джэром Дэвід Сэлінджэр

Раз на тыдзень — не смяротна (Once a Week Won't Kill You)

Апавяданне

Пераклад з ангельскай Аляксей Арцёмаў


Ён трымаў цыгарэту ў роце, пакуль пакаваў рэчы, і жмурыўся, каб дым не трапляў у вочы, таму па твары немагчыма было зразумець, сумны ён, спалоханы, раззлаваны ці ўжо проста абыякавы. Маладая жанчына сядзела ў вялікім фатэлі, як госця, на яе твар падаў прамень ранішняга сонечнага святла, і прыгажосці яе гэта не псавала. А найлепшымі былі, бадай, рукі — загарэлыя, поўныя, прыгожыя.

— Мілы, — гаварыла яна, — я сапраўды не разумею, чаму ўсё гэта не мог зрабіць Білі. Ну, то бок я…

— Што? — спытаў малады чалавек. У яго быў хрыплы голас заўзятага курца.

— Ну, я не разумею, чаму гэта не мог зрабіць Білі.

— Ён занадта стары. Уключы мо радыё. Цяпер могуць даваць някепскую музыку. Паспрабуй хвалю тысяча дзесяць.

Жанчына выцягнула назад руку з залатым заручальным пярсцёнкам, побач з якім блішчэў на мезенцы фантастычны смарагд, адсунула белыя створкі, штосьці націснула, штосьці павярнула. Потым адкінулася ў фатэлі і пачала чакаць, але раптам без дай прычыны пазяхнула. Малады чалавек паглядзеў на яе.

— Што за жахлівы час, каб ехаць, — сказала яна.

— Я ім перадам, — адказаў малады чалавек, перабіраючы стос насовак, — што мая жонка лічыць такі час жахлівым, каб ехаць.

Думаю, мілы, я буду жахліва па табе сумаваць.

— Я таксама. Белых насовак, здаецца, было больш.

— Не, праўда буду. Насамрэч гэта проста абуральна і ўвогуле...

— Ну добра, — сказаў малады чалавек і закрыў валізу. Ён закурыў цыгарэту, паглядзеў на ложак і паваліўся на яго. Але як толькі ён выцягнуўся, радыёпрымач разагрэўся, і ў пакой уварваліся ўрачыстыя гукі велізарнага духавога аркестра — гралі марш Сузы. Яго жонка адвяла за спіну прыгожую руку і выключыла радыё.

— Мусяць перадаваць штосьці яшчэ.

— Ну не ў такую ж вар’яцкую рань.

Малады чалавек пусціў пад столь крываватае колца дыму.

— Магла б і не ўставаць.

— Але я хацела! — яны разам ужо тры гады, а яна ніяк не навучыцца размаўляць з ім без гэтых перападаў інтанацыі.— Як тут не ўстаць!

— Паспрабуй хвалю пяцьсот семдзесят, — сказаў ён. — Мо там што-небудзь ёсць.

Яго жонка зноў уключыла радыё, і яны ўдваіх пачалі чакаць, ён — з закрытымі вачыма. Праз хвіліну зайграў варты даверу джаз.

— У цябе што, і праўда столькі часу, каб вось так ляжаць?

— Акурат столькі, каб вось так ляжаць. Яшчэ рана.

Раптам ёй у галаву прыйшла сур’ёзная думка.

Спадзяюся, цябе возьмуць у кавалеры. Кавалеры — гэта так цудоўна! Я проста вар’яцею ад гэтых штуковін, якія ім чапляюць на каўняры! Ну, і ты ж ездзіш конна!

— У кавалерыю, — паправіў малады чалавек, не раскрываючы вачэй. — Але гэта наўрад ці. Цяпер усіх у пяхоту бяруць.

— Які жах, мілы! Чаму ж ты не патэлефанаваў таму чалавеку, вось з такой штукай на твары? Палкоўніку. Мы з ім на мінулым тыдні бачыліся ў Філа і Кені. Ён жа з разведкі і ўсё такое. Не, ну сапраўды, ты ж ведаеш французскую, нямецкую і ўсё такое. Ён прынамсі дапамог бы табе ўладкавацца ў афіцэры. Падумай, як цяжка табе будзе служыць шарагоўцам ці як там яго! Ты, шчыра кажучы, нават з людзьмі размаўляць не любіш.

— Калі ласка, — сказаў ён, — не трэба пра гэта. Я табе ўжо ўсё растлумачыў. Наконт узвядзення ў афіцэры.

— Я прынамсі спадзяюся, што цябе адправяць у Лондан. Не, ну там жа ёсць хоць нейкія культурныя людзі! У цябе ёсць нумар палявой пошты Бабі?

— Так, — схлусіў ён.

У яго жонкі зноў узнікла несумненна сур’ёзная думка.

— Мне б якую ангельскую тканіну... Цвід, напрыклад... ды любую.

Але раптам яна зноў пазяхнула і сказала тое, чаго не варта было казаць:

— Ты развітаўся з цёткай?

Яе муж расплюшчыў вочы і рэзка сеў, апусціўшы ногі на падлогу.

— Вірджынія, паслухай... Я ўчора вечарам не паспеў табе сказаць. Хачу, каб ты раз на тыдзень вадзіла яе ў кіно.

— У кіно?

— Гэта не смяротна, — сказаў ён і паўтарыў: — Раз на тыдзень — не смяротна.

Вядома ж, мілы, але...

— Ніякіх “але”, — сказаў ён. — Раз на тыдзень — не смяротна.

— Ну вядома ж, дурненькі! Я толькі хацела сказаць...

— Шмат ад цябе не патрабуецца. Яна не маладая ўжо, ну і гэтак далей.

                                                                                         

— Але, мілы, ёй зноў пагоршала, праўда. Яна такая... кранутая, нават ужо не смешна. Ну і ўвогуле, ты ж цэлымі днямі з ёй дома не сядзіш.

— Ты таксама не сядзіш, — сказаў ён. — А яна наогул з пакоя не выходзіць, пакуль я яе куды-небудзь не павяду. — Ён нахіліўся бліжэй да жонкі, так што ледзь не зваліўся з ложка. — Вірджынія, раз на тыдзень — не смяротна. Я не жартую.

Вядома ж, мілы. І праўда, калі ты так хочаш...

Малады чалавек раптам устаў.

— Скажы на кухні, што можна падаваць сняданак, — папрасіў ён, накіроўваючыся да дзвярэй.

— Спачатку пацалуй мяне, жаўнерык, — адказала жонка.

Ён нахіліўся, пацалаваў яе чароўныя вусны і выйшаў з пакоя. Падняўся на адзін лесвічны пралёт, пакрыты тоўсты кілімам, і павярнуў на пляцоўцы налева. Там пастукаў у другія дзверы — да іх была прышпіленая картка старога нью-ёркскага гатэля “Ўолдарф Асторыя” з надрукаванымі літарамі “Просьба не турбаваць”. Наўзбоч была прыпіска выцвілым атрамантам: “Пайшла падпісвацца на Пазыку Свабоды. Хутка буду. Сустрэнь Тома замест мяне — у вестыбюлі ў шэсць. У яго левае плячо вышэйшае за правае і ён курыць цудоўную маленькую люльку. Цалую. Я”. Цыдулка была адрасаваная маці маладога чалавека, і ён упершыню прачытаў яе, калі быў маленькім хлапчуком, а потым яшчэ разоў сто. Чытае і цяпер, у сакавіку 1944-га.

— Заходзьце! Заходзьце! — пачуўся дзелавіты голас.

Малады чалавек увайшоў. Ля акна за картачным столікам сядзела вельмі прыгожая дама гадоў пяцідзесяці з гакам у зграбным бэжавым пеньюары і ў вельмі брудных белых кедах.

— Ну, Дзікі Кэмсан, — сказала яна, — навошта ты ўстаў так рана, лайдак ты гэткі?

— Ды сякія-такія справы, — адказаў малады чалавек, з палёгкай усміхаючыся. Ён пацалаваў яе ў шчаку і, паклаўшы адну руку на спінку яе фатэля, зазірнуў у велізарны альбом, разгорнуты перад жанчынай.

— Як твая калекцыя? — спытаў ён.

— Выдатна. Проста выдатна. Гэты альбом — ты яго і не бачыў яшчэ, бессаромны ты хлопча, — зусім новы. Білі і кухарка будуць аддаваць мне ўсё, што атрымліваюць, дый ты мог бы захаваць для мяне свае.

— Звычайныя амерыканскія гашаныя маркі за два цэнты? Цудоўна прыдумана! — ён агледзеў пакой. — Як радыёпрымач? Працуе?

Прымач быў наладжаны на тую ж хвалю, што і на ніжнім паверсе.

— Выдатна. Зранку я рабіла гімнастыку.

— Слухай, цёця Рэна, я ж прасіў цябе гэтай ідыёцкай гімнастыкі больш не рабіць. Ты ж ёй проста злоўжываеш. Які ў гэтым сэнс?

— А мне падабаецца, — упэўнена адказала цётка і перагарнула старонку альбома. — Мне падабаецца музыка ў эфіры. Усе старыя матывы... Было б несправядліва слухаць музыку і не рабіць практыкаванняў.

— Гэта справядліва. А цяпер выключы яе, калі ласка. Меней сумленнасці, — сказаў пляменнік. Ён крышку пахадзіў па пакоі, а потым цяжка сеў ля падваконня. Паглядзеў на парк, шукаючы сярод дрэваў сцежку, што падвяла б яго да патрэбных словаў пра ад’езд. Ён хацеў, каб яна была адзінай жанчынай у 1944 годзе, якая не сочыць за пясочным гадзіннікам чыйго-небудзь жыцця. Цяпер ён ведаў, што вымушаны паставіць перад ёй свой. Падарунак жанчыне ў запэцканых белых кедах. Жанчыне, якая збірае амерыканскія гашаныя маркі за два цэнты. Жанчыне, якая была сястрой яго маці і пісала ёй цыдулкі на картках старой “Ўолдарф Асторыі”. Ці варта ёй гэта ведаць? Ці варта глядзець на дурны бліскучы пясочны гадзіннічак?

— Калі ты вось так моршчыш лоб, то выглядаеш як твая маці. Ага. Зусім як яна. Ты яе ўвогуле памятаеш, Рычард?

— Памятаю, — ён на момант задумаўся. — Яна ніколі не хадзіла. Яна заўжды бегала, а потым у якім пакоі раптам спынялася. Яшчэ яна заўжды насвіствала скрозь зубы, калі зашморгвала ў маім пакоі фіранкі. Амаль заўсёды адзін матыў. Я ўвесь час памятаў яго, пакуль быў дзіцем, але пасталеў і забыў. Потым у каледжы ў мяне быў сусед з Мэмфіса, аднойчы ён заводзіў старыя кружэлкі — штосьці з Бэсі Сміт, штосьці з Ці Гардэн, і там была адна песня, яна мяне проста агаломшыла... мелодыя, якую скрозь зубы насвіствала маці, так! Яна называлася “Не магу быць добрай у нядзелю, калі тыдзень я гарэжу спрэс”. Але адзін хлопец, яго звалі Алтрыеві, наступіў у канцы семестра на кружэлку, і больш я яе ніколі не чуў, — ён памаўчаў. — Вось і ўсё, што я памятаю, дурасць нейкая.

— Памятаеш, як яна выглядала?

— Не.

— Яна была што трэба! — цётка падперла падбароддзе худой зграбнай рукой.— Твой бацька не мог уседзець на месцы, калі маці выходзіла з пакоя. Ківаў як дурань, калі да яго звярталіся, а сам не адводзіў вачэй ад дзвярэй, з якіх яна выйшла. Ён быў дзіўны і нейкі грубы чалавек. Нічым не цікавіўся, толькі зарабляў грошы і глядзеў на тваю маці. Ну і катаў яе на той жудаснай яхце, што тады набыў. Ён надзяваў такую забаўную ангельскую матроскую шапачку. Гаварыў, дасталася ад бацькі. Твая маці заўжды яе хавала, калі яны збіраліся катацца.

— І гэта адзінае, што тады знайшлі, так? — спытаў малады чалавек. — Гэтую шапачку?

Але цётчын позірк ужо ўпаў на старонку альбома.

— О, якая прыгажосць! — сказала яна, падносячы адну марку да святла. — У яго такі мужны, валявы твар з перабітым носам. Гэта Вашынгтон.

Малады чалавек устаў.

— Вірджынія сказала на кухні, каб падавалі сняданак. Мне ўжо лепш ісці, — сказаў ён, але не выйшаў, а наблізіўся да картачнага століка і сеў. — Цёця Рэна, паслухай мяне хвілінку.

Яна падняла на яго разумны твар.

— Цёця... м-м-м... разумееш, пачалася вайна... М-м-м... Ну, ты ж бачыла ў кіначасопісах, так? Ну, чула па радыё і ўсё такое, праўда?

— Безумоўна! — фыркнула яна.

— Ну вось, я з’язджаю. Павінен. Еду сёння раніцай.

— Я ведала, што ты павінен, — сказала яна без панікі, без сентыментальнага плачу па “апошнім”. Цудоўная жанчына, падумаў ён. Самая нармальная ў свеце.

Малады чалавек устаў, пакідаючы ёй свой пясочны гадзіннік без непатрэбнай далікатнасці — толькі так і правільна.

— Вірджынія будзе часта да цябе зазіраць, мілая, — сказаў ён. — І вадзіць у кіно. На наступным тыдні ў “Сатан” будзе стары фільм Філдса. Ты ж яго любіш.

Цётка таксама ўстала, але хуценька праслізнула міма яго.

— У мяне для цябе рэкамендацыйны ліст, — абвясціла яна. — Да майго прыяцеля.

Яна падышла да пісьмовага стала, не вагаючыся высунула левую верхнюю шуфляду і дастала белы канверт. Потым вярнулася да століка, дзе ляжаў альбом з маркамі, мімаходзь сунуўшы канверт пляменніку.

— Ён не запячатаны, — сказала яна. — Прачытай, калі хочаш.

Малады чалавек паглядзеў на канверт. Валявым цётчыным почыркам ён быў падпісаны нейкаму лейтэнанту Томасу Э. Кліву-малодшаму.

— Цудоўны малады чалавек, — сказала яна. — Служыць у шэсцьдзесят дзявятай. Ён прыгледзіць за табой, я нават не хвалююся, — і дадала выразна: — Я ўжо два гады таму ведала, што гэта здарыцца, і адразу падумала пра Томі. Ён будзе да цябе спагадлівы,— яна зноў павярнулася, цяпер хутчэй няўважліва, і ўжо марудней вярнулася да стала. Зноў высунула шуфляду і дастала вялікі фотаздымак у рамцы, на ім — хлопец у форме малодшага лейтэнанта ўзору 1917 году з высокім каўняром.

Хістаючыся, яна падышла да пляменніка і падала яму фатаграфію.

— Вось яго здымак, — сказала яна. — Здымак Тома Кліва.

— Трэба ісці, цёця, — сказаў малады чалавек. — Да пабачэння. Усё патрэбнае ў цябе будзе. Усё, праўда. Я табе напішу.

— Да пабачэння, мой мілы, мілы хлопча, — сказала цётка і пацалавала яго. — Абавязкова знайдзі Тома Кліва. Ён за табой прыгледзіць, пакуль ты ўладкуешся і ўсё такое.

— Так, так. Да пабачэння.

— Да пабачэння, мілы хлопча, — безуважна паўтарыла яна.

— Да пабачэння.

Ён выйшаў з пакоя і на лесвіцы ледзь не спатыкнуўся. На ніжняй пляцоўцы выцягнуў канверт і парваў напалам, яшчэ напалам і яшчэ напалам. Не ведаючы, што рабіць з абрыўкамі, засунуў іх у кішэню штаноў.

— Мілы, усё ўжо астыла. Яечня і ўвогуле...

— Ты можаш вадзіць яе раз на тыдзень у кіно, — сказаў ён. — Раз на тыдзень — не смяротна.

— Я ж не супраць... Хіба я штосьці гавару?

— Не.

Ён увайшоў у сталовы пакой.

1944

Пераклад з ангельскай – Аляксей Арцёмаў © 2013

Чытайце таксама

Фланэры О'Конар

Фланэры О'Конар

Амерыканская пісьменніца, эсэістка.

Лена Элтанг

Лена Элтанг

Нарадзілася ў Ленінградзе, скончыла факультэт журналістыкі Ленінградскага дзяржаўнага ўніверсітэта

Юя Вісландэр

Юя Вісландэр

Шведская дзіцячая пісьменніца, стваральніца персанажу Мама Му

Тадэвуш Ружэвіч

Тадэвуш Ружэвіч

Польскі паэт, празаік, драматург і перакладчык.

420