№19: Нарвежскі вецер

№19: Нарвежскі вецер [18+]

Нумар, які мы прадстаўляем, досыць незвычайны. Па-першае, большасць перакладных тэкстаў у ім — празаічныя творы (ці хутчэй урыўкі з твораў) сучасных аўтараў, па-другое, яны былі спецыяльна абраныя для гэтага нумару нарвежскім выдаўцом і рэдактарам Крысціянам К’ельструпам і перакладзеныя Лідыяй Ёхансэн.

Чытаць далей

Рышард Капусціньскі

Мадам Дзюф вяртаецца дахаты (Madame Diuf wraca do domu)

Пераклад з польскай Яўген Салейчук


Спачатку нішто не прадказвала далейшых падзеяў. Досвіткам на чыгуначным вакзале ў Дакары пуста. На рэйках стаіць толькі адзін цягнік, які перад поўднем паедзе ў Бамако. Зрэшты, цягнікі тут прыязджаюць і ад’язджаюць рэдка. Ва ўсім Сенегале толькі адна міжнародная лінія — да Бамако, сталіцы Малі, і толькі адна ўнутраная, кароткая — да Сэн-Луі. Цягнік да Бамако ходзіць два разы на тыдзень, да Сэн-Луі — раз на дзень. Таму на вакзале часцей за ўсё нікога няма. Цяжка нават знайсці касіра, які, відаць, адначасова і начальнік станцыі.

Толькі калі над горадам ужо ўстае сонца, з’яўляюцца першыя пасажыры. Не спяшаючыся, яны займаюць месцы ў купэ. Вагоны тут меншыя, чым у Еўропе, пуці вузейшыя, купэ цесныя. Але спачатку месцаў хапае. Яшчэ на пероне я сустрэў двух маладых людзей, шатландцаў з Глазга, якія вандравалі па Заходняй Афрыцы з Касабланкі да Ніямея. Чаму з Касабланкі да Ніямея? Адказаць ім складана. Проста так вырашылі. Яны разам, і здаецца, што ім гэтага дастаткова. Што ўбачылі ў Касабланцы? Уласна, нічога. А ў Дакары? Таксама хутчэй нічога. Ім нецікава глядзець. Яны хочуць толькі ехаць. Ехаць і ехаць. Для іх важнейшая незвычайная дарога і досвед гэтай дарогі, які яны перажываюць удваіх. Яны вельмі падобныя між сабой — светлая, а для Афрыкі дык увогуле нібыта празрыстая на выгляд скура, светлыя, амаль каштанавыя валасы, шмат рабаціння. Іх ангельская вельмі шатландская, гэта значыць, што я мала з яе разумею. Нейкі час мы сядзім у купэ ўтраіх, але перад самым ад’ездам да нас далучаецца мажная энергічная жанчына ў яркай і прасторнай, з буфамі, рознакаляровай бу-бу (мясцовая сукенка да шчыкалатак).

— Мадам Дзюф! — прадстаўляецца яна і выгодна ўладкоўваецца на лаўцы.

Кранаемся. Цягнік спачатку едзе па ўскрайку старога каланіяльнага Дакара. Прыгожы прыморскі горад, пастэльны, маляўнічы, размешчаны на мысе сярод пляжаў і тэрасаў, ён нагадвае трохі Неапаль, трохі раён вілаў у Марсэлі, мастацкія прадмесці Барселоны. Пальмы, сады, кіпарысы, бугенвіліі. Вуліцы-сходы, жываплоты, траўнікі, фантаны. Парыжскія буцікі, італьянскія гатэлі, грэцкія рэстараны. Цягнік, які ўсё больш разганяецца, мінае гэты горад-выставу, горад-анклаў, горад-сон, як раптам у купэ ўмомант робіцца цёмна, а звонку чуецца ляскат, трэск і чуваць жахлівыя крыкі. Я кідаюся да акна, якое Эдгар (малады шатландзец) безвынікова спрабуе зачыніць, каб стрымаць віруючыя клубы пылу і смецця.

Што здарылася? Я бачу, што густыя, квяцістыя сады зніклі, праваліліся пад зямлю, і пачалася пустыня, але пустыня заселеная, поўная буданоў і каморак, пяскі, на якіх распасціраецца раён беднаты, хаатычная сціжма трушчобаў, тыповых панурых біданвіляў [1], якія акружаюць большасць гарадоў Афрыкі. А паколькі ў гэтым біданвілі цесна, скопішча будак такое, што, сціснутыя, яны ажно налазяць адна на адну, і адзіным свабодным месцам для рынку застаецца насып і чыгуначныя пуці. Таму ад світання тут пануе вялікі рух. Жанчыны на зямлі раскладаюць свой тавар у місках, на падносах, на зэдліках. Свае бананы, памідоры, мыла і свечкі. Адна становіцца каля другой, шчыльна, локаць да локця, як гэта заведзена ў Афрыцы. І на ўсё гэта наязджае цягнік. Наязджае разагнаны, нястрымны, з ляскатам і свістам. І тады ўсе з крыкам, у жаху, у паніцы пачынаюць хапаць усё што можна, што атрымаецца і ўцякаць колькі ёсць моцы ў нагах. Яны не могуць адсунуцца раней, бо невядома дакладна, калі цягнік пад’едзе, да таго ж здалёк яго не відаць. Калі ж ён раптам з’яўляецца з-за павароту, застаецца толькі адно: ратавацца ў апошні момант, неадкладна, калі раз’юшанае жалеззе ўжо валіцца на галаву, імчыць, як смертаносная ракета.

Праз вокны я бачу натоўп, што ўцякае, спалоханыя твары, інстынктыўна выцягнутыя ў абарончым жэсце рукі, бачу, як людзі перакульваюцца, скочваюцца па насыпе, хаваюць галовы. І ўсё гэта ў воблаках пяску, лятаючых пластыкавых пакетаў, шматкоў паперы, ануч і кардону.

Цягнецца гэта доўга, аж пакуль мы не пралятаем праз рынак, пакідаючы за сабой растаптанае поле бою і клубы пылу. А таксама людзей, якія, безумоўна, спрабуюць аднавіць там нейкі парадак. Мы ўязджаем у прасторную, спакойную, бязлюдную савану, парослую акацыямі і кустамі цёрну. Мадам Дзюф кажа, што момант, калі цягнік разбурае і нібыта ўзрывае ўвесь рынак, ідэальны для злодзеяў, якія пільнуюць гэтыя хвілі. Выкарыстоўваючы замяшанне, схаваныя за заслонай пылу, якую ўздымаюць колы вагонаў, яны кідаюцца на рассыпаны на зямлі тавар і крадуць усё што могуць.

— Ils sont malins, les voleurs! [2] — усклікае яна амаль з захапленнем.

Я расказваю маладым шатландцам, якія ўпершыню на гэтым кантыненце, што за апошнія два-тры дзясяткі гадоў афрыканскія гарады змяніліся. Убачанае імі хвіліну таму — прыгожы міжземнаморскі Дакар і страшны пустынны Дакар, — добра ілюструе тое, што адбылося тут з гарадамі. Раней яны былі адміністрацыйнымі, гандлёвымі і прамысловымі цэнтрамі, функцыянальнымі ўтварэннямі, якія выконвалі вытворчыя — і творчыя — задачы. Гэтыя гарады, як правіла невялікіх памераў, насялялі толькі тыя, у каго там была праца. Ад тых старых цэнтраў сёння засталіся толькі кавалачкі, аскепкі, фрагменты новых гарадоў, якія нават у маленькіх і маланаселеных краінах страшэнна разрасліся, зрабіліся вялікімі малохамі. Гэта праўда, што ва ўсім свеце гарады павялічваюцца ў паскораным тэмпе, бо людзі звязваюць з імі надзеі на больш лягчэйшае і лепшае жыццё, але ў выпадку Афрыкі падзейнічалі дадатковыя чыннікі, якія ўзмацнілі тую гіперурбанізацыю. Спачатку было бедства засухі, якое абрынулася на кантынент у сямідзясятыя гады, а потым у васьмідзясятыя. Засыхалі палі, гінула жывёла. Мільёны людзей паміралі з голаду. Мільёны іншых пачалі шукаць ратунку ў гарадах. Гарады давалі больш шанцаў выжыць, бо тут размяркоўвалася замежная дапамога. Транспарт у Афрыцы амаль недаступны і занадта дарагі, каб дапамога магла даходзіць да вёскі, таму гэта жыхары вёскі павінны прыйсці ў горад, каб скарыстацца ёй. Але клан, які аднойчы пакіне свае палі і страціць статкі, не зможа атрымаць іх назад. Ад гэтага моманту такія людзі асуджаныя на замежную дапамогу назаўжды, яны будуць жыць, пакуль яе не спыняць.

Горад таксама спакушаў міражом міру, надзеяй бяспекі. Асабліва ў краінах, дзе грамадзянскія войны і тэрор мілітарыстаў не даюць спакою. Слабыя, безабаронныя ўцякалі ў гарады ў спадзяванні, што там большы шанец выжыць. Памятаю мястэчкі ўсходняй Кеніі — Мандэра, Ваджыр, Гарыса — падчас самалійскай вайны. Калі набліжаўся вечар, самалійцы прыходзілі з пашаў са сваімі статкамі і збіраліся вакол іх. Ноччу паселішчы атачала яркае кола святла. Гэта прыхадні палілі свае лампадкі, свечкі з лою, лучыны. Побач з горадам яны адчувалі сябе больш спакойна, упэўнена. На досвітку тое кола згасала. Самалійцы разыходзіліся, выпраўляючыся са сваімі статкамі далёка на адлеглыя пашы.

Так засуха і вайна рабілі бязлюднымі вёскі, выганяючы іх жыхароў у гарады. Гэта цягнулася гадамі, ахопліваючы мільёны, дзясяткі мільёнаў чалавек. У Анголе і ў Судане, у Самалі і ў Чадзе. Уласна кажучы, паўсюль. Ісці ў горад! У гэтым была надзея на паратунак, але роспачны парыў таксама. Бо там іх ніхто не чакаў, ніхто не запрашаў. Яны ішлі туды, гнаныя страхам, рэшткамі сілаў, абы недзе схавацца, неяк уратавацца.

Я думаю пра качэўе, якое мы мінулі, калі выязджалі з Дакара, пра лёс яго жыхароў. Хісткасць іх існавання, сумневы ў яго мэтазгоднасці, сэнсе, якія, зрэшты, яны нікому не выказваюць, нават сабе. Калі грузавік не давязе ежы — памруць з голаду. Калі цыстэрна не давязе вады — памруць ад смагі. У горад ім няма па што ісці, у вёсцы няма да чаго вяртацца. Яны нічога не гадуюць, нічога не вырошчваюць, нічога не вырабляюць. Нідзе не вучацца. У іх няма адрасоў, грошай, дакументаў. Усе страцілі дамы, многія страцілі сем’і. Няма да каго пайсці, каб паскардзіцца, няма нікога, ад каго чагосьці б чакалі.


***

Усё больш важнае пытанне, якое паўстае перад светам, — не пра тое як накарміць людзей, бо ежы багата, часам справа толькі ў арганізацыі і транспартаванні, але — што рабіць з людзьмі? Што рабіць з існаваннем на зямлі многіх і многіх мільёнаў? З іх нявыкарыстанай энергіяй? З сіламі, якія яны носяць у сабе, а падаюцца нікому непатрэбнымі? Якое месца гэтых людзей у чалавечай сям’і? Паўнапраўных членаў? Пакрыўджаных бліжніх? Дакучлівых чужынцаў?

Цягнік запавольваў хаду: мы пад’язджалі да нейкай станцыі. Я ўбачыў, што да вагонаў нясецца мноства людзей; яны беглі адчайна, нібыта натоўп самазабойцаў, які праз момант кінецца пад колы. Гэта былі жанчыны і дзеці, што прадавалі бананы, апельсіны, печаную кукурузу, фінікі. Яны праціскаліся да вокнаў вагонаў, але іх прадукты былі выкладзеныя на падносах, што яны трымалі на галовах, таму ні прадаўцоў, ні іх твараў не было відаць — толькі спрэсаваныя сцірты бананаў, якія выштурхоўвалі купкі фінікаў і піраміды кавуноў і спіхвалі апельсіны, што валіліся ўбок. Мадам Дзюф адразу заняла сваёй пышнай фігурай увесь аконны праём. Яна корпалася ў гэтых стосах садавіны і зеляніны, што рухаліся над перонам. Гандлявалася і сварылася. Часам яна адварочвалася ад акна і паказвала нам то вязку зялёных бананаў, то спелую папаю. Узважвала здабычу на пульхнай руцэ і казала з трыюмфам:

— A Bamako? Cinq fois plus cher! A Dakar? Dix fois plus cher! Voilà! [3]

І складала купленыя плады на падлозе і паліцах. Але пакупнікоў было няшмат. Фруктовы базар калыхаўся перад нашымі вачыма фактычна некрануты. Я думаў, з чаго людзі, што асаджалі нас, жывуць. Наступны цягнік будзе ехаць тут праз некалькі дзён. Паблізу не відаць ніякага паселішча. Дык каму яны нешта прадаюць? Хто ў іх купляе?

Цягнік здрыгануўся і паехаў, і мадам Дзюф уселася задаволеная. Але ўселася неяк так, што цяпер яе было значна больш. Яна не проста ўселася, але ўладна расселася, нібыта вырашыла вызваліць масу свайго цела ад нябачных для нас дагэтуль гарсэтаў, што абмяжоўвалі яе, даць ёй уздыхнуць, выпусціць на свабоду. Купэ напоўнілася разрослай, задыханай і спацелай Мадам, чые плечы і сцёгны, рукі і ногі запанавалі над намі і адсунулі — Эдгара і Клару (яго дзяўчыну) у адзін кут, а мяне ў другі, прычым мне ўжо месца амаль не засталося.

Я хацеў выйсці з купэ, каб выпрастаць ногі, але гэта было немагчыма. Быў час малітвы, і калідоры запаўнялі мужчыны, што кленчылі і рытмічна хісталіся на сваіх дываночках. Калідор быў адзіным месцам, у якім яны маглі маліцца. Але паездка на цягніку ўсё роўна стварала літургічную праблему, бо іслам загадвае вернікам маліцца, павярнуўшыся ў бок Меккі, а наш цягнік увесь час пятляў, паварочваў і мяняў напрамак, небяспечна становячыся пад такімі вугламі, што вернікі цалкам маглі кленчыць, павярнуўшыся задам да святых месцаў.

Нягледзячы на тое, што цягнік увесь час паварочваў і лавіраваў, краявід заўсёды быў той самы. Сахель: сухая пясчаная светла-карычневая, а часам бурая, распаленая на сонцы раўніна. Тут і там — купы сухой, вострай, жоўтай, як салома, травы, якая вырастае над пяском і каменнем. Кусты ружовых барбарысаў і блакітнаватых, гнуткіх тамарыксаў. Рэдкія бледныя цені, рассеяныя вузлаватымі калючымі акацыямі, што растуць тут паўсюдна: па хмызах, траве і зямлі. Ціха. Пуста. Дрыготкае празрыстае паветра спякотнага дня.

На вялікай станцыі Тамбакунда сапсаваўся лакаматыў. Лопнулі нейкія вентылі, і струмень алівы сцякаў па насыпе. Мясцовыя хлопцы паспешліва напаўнялі ёй свае бутэлькі і бляшанкі. Тут нічога не будзе змарнавана. Калі высыпецца зерне, яго старанна збяруць, калі лопне чыгунок з вадой, кожны глыток будзе ўратаваны і выпіты.

Падобна было да таго, што мы будзем стаяць тут даўжэй. Хутка з гарадку папрыходзілі цікаўныя. Я ўгаворваў шатландцаў выйсці, агледзецца і паразмаўляць. Яны катэгарычна адмовіліся. Ні з кім яны не хочуць ні сустракацца, ні размаўляць. Ні з кім не хочуць знаёміцца, нікога не хочуць наведваць. Калі да іх нехта пачынае набліжацца, яны адварочваюцца і сыходзяць. Нашмат ахвотней яны проста ўцяклі б. Такія іх паводзіны вынікаюць з кароткага, але дрэннага досведу. Яны пераканаліся ў тым, што пасля гаворкі суразмоўца заўсёды чагосьці хацеў. Гэта былі розныя рэчы — ён разлічваў, што яму знойдуць стыпендыю, уладкуюць на працу, дадуць грошай. Той нехта заўсёды меў хворых бацькоў, малодшых братоў і сясцёр на ўтрыманні і сам некалькі дзён хадзіў галодны. Гэтыя нараканні і скаргі хутка пачалі паўтарацца. Яны не ведалі, як рэагаваць. У іх апускаліся рукі. Урэшце, збянтэжаныя і расчараваныя, яны аднадушна прынялі рашэнне: ніякіх кантактаў, спатканняў, размоваў. І гэтага цяпер трымаюцца.

Я кажу шатландцам, што дамаганні іх суразмоўцаў вынікаюць з пераканання многіх афрыканцаў, што ў белых ёсць усё. Альбо, прынамсі, што белы мае шмат, нашмат больш, чым чорны. І што калі на яго дарозе з’явіцца белы, гэта тое самае, як бы курыца знесла афрыканцу залатое яйка. Ён павінен выкарыстаць гэты шанец, не павінен зазявацца, прапусціць нагоду. Тым больш што многія з тых людзей сапраўды нічога не маюць, ім патрэбна ўсё і яны прагнуць многага.

Але ёсць у гэтым яшчэ і вялікая розніца ў звычаях і спадзяваннях.

Афрыканская культура — гэта культура абмену. Ты мне штосьці даеш, і мой абавязак — адплаціць табе ўзаемнасцю. І не толькі абавязак. Гэтага вымагае мая годнасць, мой гонар, мая чалавечнасць. Падчас абмену адносіны паміж людзьмі ўбіраюцца ў найвышэйшую форму. Саюз дваіх маладых людзей, якія праз сваіх нашчадкаў падаўжаюць прысутнасць чалавека на зямлі і гарантуюць, што мы будзем існаваць, што жыццё будзе працягвацца, — гэты саюз узнікае якраз падчас акту міжкланавага абмену: жанчыну мяняюць на рознае матэрыяльнае дабро, неабходнае яе клану. У такой культуры ўсё прымае выгляд падарунку, прэзенту, які вымагае кампенсацыі. Падарунак, за які не аддзячылі ўзаемнасцю, прыгнятае таго, хто не адплаціў за яго, паліць яго сумленне і можа нават выклікаць няшчасце, хваробу, смерць. Таму атрыманне падарунка — гэта сігнал, штуршок для неадкладнага дзеяння ў адказ, да хуткага аднаўлення стану раўнавагі. Атрымаў? Адплачваю!

Шмат непаразуменняў узнікае, калі адзін з бакоў не цяміць, што абмену могуць падлягаць каштоўнасці рознага парадку, напрыклад, сімвалічныя каштоўнасці мы мяняем на матэрыяльныя і vice versa. Калі афрыканец набліжаецца да шатландцаў, то абсыпае іх рознымі падарункамі: адорвае іх сваім таварыствам і ўвагай, інфармуе іх, перасцерагае ад злодзеяў, гарантуе ім бяспеку і г.д. Зразумела, што той шчодры чалавек цяпер чакае ўзаемнасці, кампенсацыі, спраўджання спадзяванняў. Між тым, ён са здзіўленнем бачыць, што шатландцы робяць кіслыя міны і нават адварочваюцца і сыходзяць!


***

Вечарам мы паехалі далей. Крыху пахаладнела, можна было дыхаць. Мы ехалі на ўсход, усё далей у глыб Сахеля, у глыб Афрыкі. Чыгунка вяла праз Гудзіры, Дзібалі і большы горад, ужо на малійскім баку — Каес. На кожнай станцыі мадам Дзюф рабіла закупы. Купэ ўжо было поўнае апельсінаў, кавуноў, пладоў папаі, нават вінаграду. Цяпер яна купляла разныя ўслончыкі, масянжовыя падсвечнікі, кітайскія ручнікі, французскае туалетнае мыла. Увесь час яна трыюмфальна ўсклікала: “Voilà, m’sieurs dames ! Combien cela coûte à Bamako? Cinq fois plus cher ! Et à Dakar ? Dix fois ! Bon Dieu ! Quel achat !” [4]

Цяпер яна ўжо расцягнулася на ўсю даўжыню лаўкі. Я страціў сядзячае месца, але і шатландцам застаўся толькі лапік на процілеглым баку купэ, пад столю запоўненага пладамі, пральнымі парашкамі, блузкамі, пукамі сушаных зёлак, мяшэчкамі з насеннем, просам і рысам.

Мне здавалася (у паўсне я адчуваў, як мяне ахоплівае гарачка з трызненнем), што мадам увесь час павялічваецца, што яе ўсё больш і больш. Яе прасторная бу-бу лавіла вецер з акна, набрыньвала, надзімалася, нібы ветразь, калыхалася і лапатала. Яна вярталася дахаты, у Бамако, гордая таннымі закупамі. Задаволеная, трыюмфальная, яна запаўняла сабою ўсё купэ.

Гледзячы на мадам Дзюф, на яе паўсюднасць, актыўнае панаванне, манаполію і бязлітасную ўсёмагутнасць я зразумеў, як моцна змянілася Афрыка. Мне прыгадалася, як я ехаў гэтай чыгункай шмат гадоў таму. Тады я быў у купэ адзін, ніхто не адважваўся парушаць спакой і абмяжоўваць выгоды еўрапейца. А цяпер уладальніца лаўкі ў Бамако, гаспадыня гэтай зямлі, не міргнуўшы вокам выціскае з купэ траіх еўрапейцаў, паказваючы, што ім тут няма месца.

А чацвертай раніцы мы дабраліся да Бамако. На вакзале было поўна людзей, на пероне стаяў шчыльны натоўп. У нашае купэ ўвалілася грамада разгарачаных хлопцаў. Гэта каманда мадам прыйшла пераносіць яе закупы. Я выйшаў з вагона. Пачуў крык нейкага мужчыны і праштурхнуўся ў той бок. Я ўбачыў француза ў парванай кашулі, які сядзеў на пероне, стагнаў і кляў кагосьці. Калі ён выходзіў з вагона, у яго ўмомант скралі ўсё. У руцэ засталася толькі ручка ад валізкі, і цяпер ён пагражаў свету гэтым кавалкам парванага дэрмаціну.



 

[1] Біданвіль — ад фр. bidonville (трушчобы).

[2] Яны кемлівыя, гэтыя злодзеі! (фр.).

[3] У Бамако? У пяць разоў даражэйшыя! У Дакары? У дзесяць разоў даражэйшыя! Во як! (фр.).

[4] Ось так, спадарства! Колькі гэта каштуе ў Бамако? У пяць разоў даражэй! А ў Дакары? У дзесяць! Божа мой! Вось дык закупілася! (фр.).

Пераклад з польскай – Яўген Салейчук © 2013

Чытайце таксама

Тэадор Крамер

Тэадор Крамер

Аўстрыйскі паэт. Існуе прэмія яго імені

Ладзіслаў Кліма

Ладзіслаў Кліма

Чэшскі празаік, паэт, драматург і перш за ўсё філосаф

Роберт ван Гулік

Роберт ван Гулік

Нідэрландскі ўсходазнаўца, дыпламат, музыка, аўтар ангельскамоўных аповесцяў пра суддзю Дзі

Амбраз Бірс

Амбраз Бірс

Амерыканскі пісьменнік і журналіст, выбітны публіцыст-сатырык свайго часу.

793