№21: Знак прысутнасці

№21: Знак прысутнасці

Мы прысвячаем новы нумар “ПрайдзіСвета” феномену сувязі літаратуры і гомасэксуальнасці, альбо, кажучы мовай ХХІ стагоддзя, сувязі літаратуры і ЛГБТК. Ці застаецца літаратура літаратурай, калі адкрывае нам сусвет цялеснасці, сэксуальнасці, інтымнасці? Чаму беларуская літаратура моцная ў апісанні вайны і такая бездапаможная, стэрыльная ў апісанні цялеснасці і сэксуальнасці? Ці існуе беларуская ЛГБТК-літаратура? На гэтыя і іншыя пытанні можна будзе знайсці адказы ў нумары

Чытаць далей

Джойс Кэрал Оўтс

Чаму вашы творы такія жорсткія? (Why Is Your Writing So Violent?)

Эсэ

Пераклад з ангельскай Юля Цімафеева

Гэта быў зябкі, але сонечны травеньскі ранак 1980 году. У Варшаўскім ўніверсітэце, у старой аўдыторыі, дзе крэслы спускаліся ярусамі ўніз, я пачула гэтае пытанне ад шчырага маладога чалавека гадоў 25, што, як і большасць палякаў, якіх мы сустрэлі, цудоўна гаварыў па-ангельску: чаму мае творы такія жорсткія? Ці, можа быць, гэта мой “асабісты досвед”, “напэўна, з дзяцінства”, але як бы там ні было, мой “адметны характар” так “сказіў” бачанне чалавецтва і гісторыі, што творы “Джойс Кэрал Оўтс” рэпрэзентуюць толькі “радыкальны падыход”, які, на жаль, пераважае ў сучаснай амерыканскай літаратуры.

Тое, што гэтае пытанне мне задалі ў Варшаве, дзе ў верасні 1944 году падполле пачало паўстанне супраць немцаў і 200 000 палякаў былі забітыя; што такое пытанне мне задалі ў горадзе, узарваным падчас адступлення нямецкай арміі (Чырвоная армія абачліва спынілася на берагах Віслы, дазволіўшы пяць тыдняў разбураць горад, перш чым перайсці да “вызвалення” таго, што засталося ад Варшавы); што яго задалі мне з доляй папроку, які знайшоў выразны водгук у шматлікай публікі, — гэта ўсё агаломшыла мяне і падалося такім балючым, такім іранічным і такім па-змрочнаму цікавым, што я змагла прапанаваць толькі некалькі разважліва падабраных і дыпламатычных словаў у адказ.

“Чаму вы засяроджваецеся на жорсткасці?” Гэтае пытанне мне задавалі ў Осла, Хельсінкі, Брусэлі і Будапешце і ў выразна “заходнім” горадзе Усходняй Еўропы, вядомым сваёй наўкольнай сцяной. У Заходнім Берліне пытанне мне задалі надзвычай ветліва і тактоўна, зусім непадалёк ад месца, дзе Адольф Гітлер абвясціў Другую сусветную вайну, а доктар Гебельс выказаў ідэю “татальнай вайны”. Гэтым разам пытанне прыйшло з глыбакадумным дапаўненнем, што, магчыма, на маё “бачанне” як “раманісткі” паўплываў той факт, што я доўгі час жыла ў Дэтройце ў штаце Мічыган (які, падаецца, ва ўсім свеце мае рэпутацыю “жорсткага” горада).

“У вас было нешчаслівае дзяцінства, міс Оўтс? — пытаюцца ў мяне, здзіўлена пасміхаючыся, крыху са шкадаваннем і сімпатыяй. — Вас часта палохала жыццё?”

Што нам рабіць з гэтым непахісным горкім прынцыпам, калі нечыя правы вызначаюць па тым, “шчаслівы” чалавек ці “нешчаслівы”; а нечы твор ацэньваюць адносна таго, падымае ён дух ці не? “Шчасце” абвяшчаецца культурнай нормай, а любое адхіленне ад яе, нават апраўданае, нават непазбежнае, абуджае не толькі шкадаванне, але і папрок. Якім бы праўдзівым ні быў гэты прынцып для аўтараў-мужчын, ён нашмат больш праўдзівы для аўтараў-жанчын, бо парушэнне нейкага няпісанага правіла закладзенае ў самім факце, што жанчына піша, а гэта значыць, думае.

Аднойчы мне сказалі пра гэта наўпрост, і, без сумневу, часта мелі на ўвазе ўскосна: у сваёй творчасці я мушу звяртацца да “хатняга”, ці “суб’ектыўнага”, матэрыялу, у манеры (напрыклад) Джэйн Остэн ці Вірджыніі Вулф, я мушу пакінуць вялікія сацыяльна-палітычныя праблемы мужчынам. Гэта намёк на тое, што калі б Джэйн Остэн ці Вірджынія Вулф жылі ў Дэтройце, яны б паспяхова “пераадолелі” сваё атачэнне і пісалі б раманы, у якіх нельга было б угледзець ні каліўца “жорсткасці”. Вулф, мабыць, была б датклівай і трапяткой ад пачуццёвых адкрыццяў і не звяртала б увагі на колазварот навакольнага жыцця. Остэн была б гуллівай, забаўнай, “радаснай” і практычна кожнаму чытачу прыйшлася б да душы. Калі яны паспяхова адмаўляліся ад твораў пра вялікія “сацыяльныя праблемы” ў свае эпохі, то мяркуецца, што, канечне ж, не схібілі б і ў новым складаным кантэксце, не пашкодзілі б “жаноцкасць”.

Гэтае пытанне заўжды абразлівае. Гэтае пытанне заўжды невуцкае. Гэтае пытанне заўжды сэксісцкае. Падаецца, разам з двума-трыма падарункамі мы атрымалі ў спадчыну шматаблічнае пракляцце псіхааналізу: уяўленне пра тое, што прычыны злосці, ярасці, адчаю — “няшчасця” ў шырокім сэнсе — палягаюць у самім пацыенце, а не ў яго наваколлі. Псіхааналіз сцвярджае, што эдыпава агрэсія ў мужчыны — гэта дзеянне простага сямейнага трохкутніка, які непазбежна вырастае з “сямейнага рамана”; тое самае датычыць і жаночых эмоцый, але дадайце сюды яшчэ адну праблему: жанчыны асуджаныя на большую недасканаласць, бо, па-першае, яны не мужчыны, а па-другое, па ўсім відаць, у выніку гэтага крыўдлівыя. Агрэсія, незадаволенасць, бунтоўныя паводзіны, пачуццё несправядлівасці — яны ніяк не звязаныя з навакольным светам, толькі з пацыентам; але калі гэтая пацыентка, жанчына, істота зайздрослівая па вызначэнні, як можна наогул прымаць яе сур’ёзна? Тэрыторыяй жанчыны-творцы мусіць быць сфера суб’ектыўнага і хатняга. Ёй дазваляецца быць “чароўнай”, “забаўнай”, “цудоўнай”. Яе прыкладамі мусяць быць не Шэкспір з Дастаеўскім, а тая ці іншая жанчына-аўтарка. Тварыць яна мусіць як старанная швачка.

“Чаму вашы творы такія жорсткія?” Усім зразумела, што сур’ёзныя пісьменнікі, далёкія ад займальнасці і прапаганды, сапраўднымі тэмамі сваёй творчасці абіраюць складанасць сусвету, як яго зло, так і дабро, а таму такое пытанне заўжды абразлівае і заўжды сэксіцкае.

Сур’ёзны пісьменнік, акрамя ўсяго іншага, дае сведчанні. Сур’ёзны пісьменнік перабудоўвае “рэальнасць” для сваёй творчасці і, натуральна, мае спадзеў на ўнікальнасць мастацкага бачання і прыгажосць літаратурнай мовы; але рэальнасць — гэта заўжды аснова, гэтак жа як алфавіт у сваім стракатым харастве — гэта аснова “Хаўтураў па Фінегане”. (Клаўстрафабічная прырода засяроджанага на сабе мастацтва — гэта, мабыць, прыклад свету немаўляці: нічога з аб’ектыўнага не ўспрымаецца як рэальнае, усё суадносіцца з унутраным, словы, падаецца, ствараюцца і надзяляюцца асабістымі значэннямі. Адсюль такая пагарда мастака да “сапраўдных” светаў і сентыментальны спадзеў на значную перабудову свету — быццам свет не існуе па-за кантролем мастака.) Такім чынам, сур’ёзнаму пісьменніку-мужчыну дазволена мець сваё бачанне і ў якасці законнай тэмы прымаць свет настолькі ж шырокім, як Расія Дастаеўскага, як акіян Мэлвіла, як “паштовая марка зямлі” Фолкнэра ў Місісіпі. І ніхто не пытаецца ў іх: “Чаму вашы творы такія жорсткія?”

Калі лёс жанчын яшчэ не ўсюды моцна адрозніваецца ад рамантычнага вобразу, створанага нашай "Маральнай большасцю" [1] і познім Адольфам Гітлерам (“Kinder, Küche, Kirche” [2]), то лёс жанчын-пісьменніц гэтаксама строга перадвызначаны. Вайна, гвалт, забойства і яшчэ каларытнейшыя больш дробныя злачынствы відавочна робяцца сферай выключна мужчын-пісьменнікаў, гэтаксама як зазвычай яны робяцца сферай выключна мужчынскіх дзеянняў.

Аднак часам жанчынам-пісьменніцам на поўным сур’ёзе кажуць: “Вы пішаце як мужчына”. І таму, што гэта найвышэйшая ўхвала, якая падаецца як меркаванне зверху і не мае на ўвазе ніякіх далейшых абмеркаванняў, няветліва будзе запытацца: “Які мужчына? Любы мужчына? Вы?”

“Чаму вашы творы такія жорсткія?” Гэтае пытанне задавалі ў Льежы, Гамбургу, Лондане, Дэтройце, Нью-Ёрку. Мне задалі б яго ў Кітаі, калі б я паехала ў Кітай. Яго задалі б у Маскве. У Хірасіме.

Калі я падкрэсліваю, што насамрэч мае творы звычайна не ўтрымліваюць адкрытай жорсткасці, а хутчэй кранаюць жорсткасць як з’яву і яе наступствы, у манеры, нечым падобнай да старажытнагрэцкіх драматургаў, калі я падкрэсліваю, што, у кожным разе, творы ёсць мовай, і ў вельмі важным сэнсе яны больш пра мову, чым пра нейкую з’яву, — журналіст кіўне, запіша і запытаецца пра маё дзяцінства: “Вам было цяжка? Вас палохала жыццё?”

У апошнія гады дадаўся яшчэ адзін варыянт: як я адбіваюся ад “крытычных закідаў”, што мае творы “жорсткія”? Як я магу “апраўдаць” сябе?

“Вы б задалі такое пытанне мужчыну-пісьменніку?” — адгукнулася я, калі апошні раз, не так даўно, у мяне запыталіся пра гэта. Пасля некаторых ваганняў прагучаў адказ: “Не”. — “А чаму не?” — працягвала я. Тут наступіла доўгая паўза. Журналіст ведаў адказ, але не захацеў яго прамовіць. Ці, магчыма, задумаўся. Спадзяюся, ён думае дагэтуль.

 

Сакавік 1981

 

[1] "Маральная большасць" — вядомая амерыканская палітычная арганізацыя, звязаная з хрысціянскімі правымі і партыяй рэспубліканцаў.

[2] Kinder, Küche, Kirche — ням. “Дзеці, кухня, царква”. Устойлівы выраз, які апісвае асноўныя ўяўленні пра сацыяльную ролю жанчыны ў нямецкай кансерватыўнай сістэме каштоўнасцяў. Аўтарам дадзенага выразу прынята лічыць кайзера Вільгельма ІІ.

Пераклад зроблены паводле: https://www.nytimes.com/books/98/07/05/specials/oates-violent.html

Пераклад з ангельскай – Юля Цімафеева © 2016

Чытайце таксама

Рышард Крыніцкі

Рышард Крыніцкі

Польскі паэт, перакладчык і выдавец, прадстаўнік літаратурнай групы “Новая хваля” (Nowa Fala)

Ёзэф Чапэк

Ёзэф Чапэк

Чэшскі мастак, графік, фатограф, кніжны ілюстратар, эсэіст, брат Карэла Чапэка

Ян Бжэхва

Ян Бжэхва

Польскі паэт габрэйскага паходжання, аўтар вершаў і казак для дзяцей, перакладчык.

Таня Скарынкіна

Таня Скарынкіна

Беларуская паэтка і мастачка

965