№21: Знак прысутнасці

№21: Знак прысутнасці

Мы прысвячаем новы нумар “ПрайдзіСвета” феномену сувязі літаратуры і гомасэксуальнасці, альбо, кажучы мовай ХХІ стагоддзя, сувязі літаратуры і ЛГБТК. Ці застаецца літаратура літаратурай, калі адкрывае нам сусвет цялеснасці, сэксуальнасці, інтымнасці? Чаму беларуская літаратура моцная ў апісанні вайны і такая бездапаможная, стэрыльная ў апісанні цялеснасці і сэксуальнасці? Ці існуе беларуская ЛГБТК-літаратура? На гэтыя і іншыя пытанні можна будзе знайсці адказы ў нумары

Чытаць далей

Эдрыен Рыч

Прадмова: Пра гісторыю, непісьменнасць, пасіўнасць, гвалт і жаночую культуру (Foreword: On History, Illiteracy, Passivity, Violence, and Women’s Culture)

Пераклад з ангельскай Вольга Гапеева

У кастрычніку 1902 г. ва ўзросце васьмідзесяці сямі гадоў памерла Элізабэт Кейдзі Стэнтан. Сьюзан Б. Энтані працавала з ёй пяцьдзясят гадоў. Разам, падчас удзелу ў руху за адмену рабства, яны даведаліся, што значыць актывізм. Разам, гайдаючы калыскі сямі дзяцей Стэнтан, яны выпрацоўвалі палітычную стратэгію і прамовы; разам яны вандравалі з горада ў горад, каб арганізаваць сустрэчы па прасоўванні права жанчын галасаваць; разам сутыкаліся з абразамі і незадаволенасцю, выкпіваннем і паклёпамі; разам спрачаліся, не пагаджаліся і ўпарта працягвалі сваю працу, абапіраючыся на неаслабную любоў і вернасць. Энтані, пакінутая сваёй самай блізкай сяброўкай і самай надзейнай каляжанкай, аказалася пасля смерці Стэнтан аточанай рэпарцёрамі, чые пытанні давялі ёй, як мала тыя ведалі і разумелі пра рух, які яна і Стэнтан распрацоўвалі палову стагоддзя. Яе крык нецярпення мог бы сёння знайсці водгук прызнання сярод радыкальных феміністак. "Ці зможам мы калісь зрабіць так, каб свет асэнсаваў наш рух?"

Калі я пішу гэтыя радкі, знаходзячыся ў Паўночнай Амерыцы ў 1978 г., барацьба за канстытуалізацыю роўных правоў жанчын сустракае тых жа праціўнікаў, што і барацьба за права галасаваць: магутныя прамысловыя інтарэсы, спалоханыя эканамічнай незалежнасцю жанчын, прагнуць захаваць танную працоўную сілу; сеткі камунікацый, якія атрымліваюць прыбытак, рэкламуючы гэтыя інтарэсы; сціранне палітычнага і гістарычнага мінулага жанчын, якое робіць кожнае новае пакаленне феміністак нейкай ненармальнай нарасцю на твары часу; спрашчэнне самога пытання, часам нават прыхільнікамі, што не могуць звязаць яго з больш глыбокімі пытаннямі, якімі занепакоеныя жанчыны ХХ ст. у наш час фемінісцкай гісторыі. Сьюзан Б. Энтані разумела: патрабаванне права галасаваць было радыкальным не проста таму, што яна спадзявалася, быццам жанчыны-выбаршчыцы скарыстаюцца сваімі галасамі, каб змяніць уласнае жыццё, але таму, што адчувала глыбокую сімвалічнасць, увасобленую ў адмаўленні выбарчага права для жанчын: тая ж сімвалічнасць, што ў гісторыі амерыканскага расізму атачала паняцце “асобны, але роўны”, якім пазначалі прыбіральні, пітныя фантанчыкі і школы для афраамерыканцаў, сімвалічнасць, што пранізвае любыя класіфікацыі, створаныя дамінантнай групай для груп менш уплывовых або бяпраўных. Энтані часта прадстаўлялі як упёртую, апантаную фанатычку з абмежаваным кругаглядам, якая нічога, апроч права на галасаванне, не бачыла і чыя сіла была ў фанатычнай нястомнай настырнасці. Але варта толькі пачытаць яе апублікаваныя лісты, дакументы і прамовы, каб пабачыць, што яна была выдатнай палітычнай філосафкай, якая вельмі любіла жанчын і якую любілі жанчыны, і яна жывілася з той любові; якая разумела, як буржуазны шлюб і праца на заводзе прыгнятаюць жанчын; якая ў поўным аб’ёме асэнсоўвала і ніколі не пагаджалася на кампраміс з радыкальнай сімвалічнасцю канстытуцыйнай папраўкі, за якую яна і Стэнтан змагаліся ўсё жыццё і чыю ратыфікацыю ні адна з іх так і не пабачыла.

Але большасць феміністак ХХ ст. не чыталі прац Энтані і Стэнтан, хіба што вытрымкі ў анталогіях. Шэсць тамоў “Гісторыі выбарчага права жанчын” і трохтомная біяграфія Энтані пад рэдакцыяй Іды Хастэд Харпер, шчыльна скампанаваныя крыніцы ведаў пра аўтэнтычныя думкі і перажыванні фемінізму дзевятнаццатага стагоддзя існуюць у выглядзе бібліятэчных рэпрынтных выданняў, толькі аўтабіяграфія Стэнтан была перавыдадзеная ў мяккай вокладцы [1]. Працы іх папярэдніц, публіцыстак і фемінісцкіх тэарэтыкаў, такіх як Джэйн Энгер, Рэйчэл Спэйт і Элізабет Гэры, былі абясцэненыя або знішчаныя ў Англіі XVI ст. Гісторык Патрыцыя Гартэнберг адзначала, як мала ўладаранне Елізаветы Цюдар — якую часта праслаўляюць як феміністкую гераіню — паўплывала на магчымасці для іншых жанчын таго часу; жанчыны-пісьменніцы не мелі вялікага поспеху падчас яе кіравання, а эканамічнае і палітычнае становішча жанчын было фактычна ў заняпадзе. Аднак мы ведаем пра Елізавету I, а галасы Рэйчэл Спэйт, Джэйн Энгер, Элізабет Гэры і Эн Эск’ю, якую закатавалі і спалілі як ерэтычку, страчаныя [2].

Уся гісторыя барацьбы жанчын за самавызначэнне зноў і зноў глушыцца цішынёй. Адной з сур'ёзных культурных перашкодаў для любой феміністычнай пісьменніцы ёсць тое, што кожная фемінісцкая праца часта ўспрымаецца як паўсталая з ніадкуль; быццам кожная з нас жыла, думала і працавала без якога-небудзь гістарычнага мінулага або кантэксту сучаснасці. Менавіта так ствараецца ўражанне, што працы і мысленне жанчын — нешта спарадычнае, блукальнае, пазбаўленае любой уласнай традыцыі [3].

Насамрэч мы маем доўгую феміністычную традыцыю, як вусную, так і пісьмовую, традыцыю, якая выбудоўвала сябе зноў і зноў, аднаўляючы неабходныя элементы, нават калі тыя душыліся або знішчаліся. Але ўсё ж Мэры Ўолстонкрафт (да якой прычапілі цэтлік “гіены ў спадніцы”) разглядаюць без прывязкі да яе папярэдніц: не толькі жанчын-публіцыстак XVI ст., але і знахарак і вядзьмарак, якіх масава пераследавалі і забівалі на цягам трох стагоддзяў. Сімону дэ Бавуар чытаюць без прывязкі да палітычных жаночых клубаў часоў Французскай рэвалюцыі або да прац Алімпіі дэ Гуж і Флоры Трыстан. Гэтак жа выразна сфармуляваны палітычны фемінізм і сацыялізм Вірджыніі Вулф захілены прылічэннем яе да кола Блумсберы — індывідуалістка, элітыстка, пазбаўленая класавай свядомасці, і “лесбіянка” ў самым легкадумным сэнсе, без прывязкі да яе стасункаў з Маргарэт Лэвелін Дэвіс, Жаночай кааператыўнай гільдыяй, антыпатрыярхатнай антрапалагіняй Джэйн Харысан, лесбіянкай-феміністкай і актывісткай за выбарчае права для жанчын Этэль Сміт [4].

Гэтак жа на кожную сучасную феміністку-тэарэтыка нападаюць ці ігнаруюць ad feminam, быццам яе погляды — гэта проста бурны ўсплёск асабістай горычы або лютасці.

Жаночы рух канца ХХ ст. развіваецца, у прыватнасці, ва ўмовах культуры маніпуляванай пасіўнасці (люстраной выявай якой ёсць гвалт, як выпадковы, так і інстытуцыйны). Тэлевізійныя экраны напаўняюць усё навокал нагружанымі пасланнямі. Але нават калі пасланне можа здацца не такім шкодным для розуму, характар самога сродку перадачы спараджае пасіўнасць, пакорлівасць, мігатлівую канцэнтрацыю. Зніжэнне ўзроўню пісьменнасці дарослага насельніцтва азначае не проста зніжэнне здольнасці чытаць і пісаць, але спад здольнасці шукаць разгадкі, разважаць, зазіраць у слоўнік, бурчэць, спрачацца, цалкам выварочвацца ў слоўнай эйфарыі, у гэтым “непараўнальным сродку” мовы — тэрмін Тылі Олсан. І гэты спад адбываецца, па іроніі лёсу, у той момант гісторыі, калі жанчыны, якія складаюць большасць у свеце, усвядомілі неабходнасць рэальнай пісьменнасці, нашай уласнай гісторыі, усвядомілі хлусню і вычварэнствы культуры, якую прыдумалі мужчыны; калі мы, нарэшце, гатовыя брацца за самую складаную і рэзкую пераацэнку стану чалавецтва, якую калі-небудзь ажыццяўлялі [5].

Тэлевізійны экран па ўсім свеце замяніў ці з хуткасцю замяняе вусную паэзію, бабуліны казкі, дзіцячыя гульні-аповеды і слоўныя паданні, калыханкі, гульні з картамі, палітычную аргументацыю, чытанне кніг, занадта складаных для чытача, але якія ўсё ж чыталі, гісторыі “калі-я-была-ў-тваім-узросце”, якія апавядалі бацькі, бабулі і дзядулі дзецям, звязваючы іх з уласным мінулым, спевы на розныя галасы, завучванне вершаў, вусную перадачу навыкаў і лекавання, чытанне ўголас, дэкламацыю, супольнасць і адзіноту. Вырастаюць людзі, якія не толькі не ўмеюць чытаць (навык, які большасць у свеце асвойвае апошнім), яны не ўмеюць размаўляць, расказваць гісторыі, спяваць, слухаць і запамінаць, разважаць, разбіваць аргументы апанента, выкарыстоўваць у маўленні метафару, вобразнасць і натхнёную гіпербалізацыю. Людзі растуць у слабым мігценні бледнага святла, дзе няма канцэнтраванага полымя свечкі, алейнага кнота або лямпачкі ў настольнай лямпе: бледнае, хісткае, прадаўгаватай формы мігценне, якое выпраменьвае бесперапынны шум, якое для рэальных ведаў або дыскурсу — што маньяк або слёзныя пратэсты п'яніцы для адказнай прамовы. Алкаголікі сапраўды ведаюць, як зачараваць аўдыторыю, тое ж робіць і мігатлівы, кепска сфакусаваны, выцягнуты экран [6].

Жаночая культура, наадварот, актыўная: жанчыны ва ўсіх культурах былі па-сапраўднаму актыўнымі людзьмі, без якіх чалавечае грамадства даўно б загінула, хоць нашая дзейнасць часцей за ўсё звязаная з інтарэсамі мужчын і дзяцей [7]. Сёння жанчыны размаўляюць адна з адной, аднаўляючы вусную культуру, расказваючы свае жыццёвыя гісторыі, чытаюць уголас адна адной кнігі, якія ўскалыхнулі нас і лекавалі, аналізуючы мову, што хлусіла пра нас, чытаючы нашыя ўласныя словы ўголас адна адной. Але назваць і знайсці ўласную культуру — значыць па-сапраўднаму парваць з пасіўнасцю ХХ ст. Заходняга розуму. Менавіта жудасная “радыкальная пасіўнасць мужчын” (як сказала Мэры Дэлі), дала нам, па сутнасці, дамінантную культуру з прыгнечанымі галасамі, чые артэфакты (поп-мастацтва, тэлебачанне, парнаграфія) вядуць да паглыблення пасіўнасці і пакорнасці.

Усё падвяргаць сумневу. Успомніць тое, што было забаронена нават згадваць. Сабрацца разам, расказваючы нашыя гісторыі, па-новаму зірнуць на ўсё і затым апісаць для сябе наскальны жывапіс ледніковага перыяду, ню “высокага мастацтва”, мінойскія пячаткі і статуэткі, ландшафт месяца, дзе адціснуты след мужчынскага бота, мікраскапічны вірус, шнараванае і змучанае цела планеты Зямля. Каб зрабіць гэтую працу, трэба пастаянна актыўна прысутнічаць, звяртаць увагу на драбнюткія з’явы, чытаць паміж радкоў, уважліва назіраючы за сімвалічнымі механізмамі, дэкадаваць складаныя пасланні, пакінутыя для нас жанчынамі мінулага. Карацей кажучы, гэта праца, якая супрацьстаіць усёй капіталістычнай культуры ХХ ст., створанай белым мужчынам.

Ці зможам мы калісь зрабіць так, каб свет асэнсаваў наш рух? Я не думаю, што адказ у тым, каб зрабіць фемінізм чымсьці простым, папулярным, і імгненна прыемным. Зачаравацца пасіўнай культурай і прыстасоўвацца да яе правіл — значыць дэградаваць і адмаўляць паўнату жыццёвага сэнсу і намеру. Калі я думала пра публікацыю гэтых нарысаў і пра тое, як іх могуць прачытаць, я сутыкнулася з тым самым эфектам культурнай пасіўнасці: для многіх чытачоў фемінісцкі рух — гэта проста тое, што кажуць пра яго ў СМІ, з тэлевізійных экранаў або на старонках "Нью-Ёрк Таймс", "Псіхалогіі сёння", "Мамы Джонс" або "Ms". Наўмыснае невуцтва, высмейванне, скажэнне, спрашчэнне — знаёмыя рэчы, якія сустракаюцца не толькі ў рыторыцы апанентаў фемінізму. Мы сутыкаемся з імі ў бессэнсоўных аглядах фемінісцкіх кніг і ў страху, які пануе ў навуковым і акадэмічным свеце перад фемінізмам. Як заўважае рэжысёрка Мішэль Сітран, “увогуле ў нашай культуры прынята меркаваць, што мужчынскія фільмы [чытай: мастацтва, журналістыка, навука і інш.] аб'ектыўныя, а жаночыя — суб'ектыўныя; мужчынская суб'ектыўнасць усё яшчэ ўспрымаецца як аб'ектыўны пункт гледжання на ўсе рэчы, у прыватнасці, на жанчын” [8].

Гэтая культура маніпуляванай пасіўнасці, якая, па сутнасці, сілкуе гвалт, вельмі зацікаўленая ў супраціўленні жанчынам, што актыўна прэтэндуюць на ўласнае жыццё. З усіх пытанняў, з якімі працуюць цяпер жанчыны па ўсім свеце, патрабаванне права на аборт часцей за ўсё выкарыстоўваецца, каб сказіць сэнс нашага руху. Аборт, як і прымусовая стэрылізацыя, — гэта канкрэтнае пытанне. Наўрад ці жанчыны выбралі б гэты пункт як сімвал барацьбы за самавызначэнне, але ён, мабыць, найбольш містыфікаваны, інтэлектуалізаваны і хвалюючы за любыя іншыя. Ён значна вылучаецца са складанага спектру пытанняў, звязаных з патрабаваннямі жанчынамі цэласнасці — як цялеснай, так і духоўнай. Сэксуальныя дамаганні на працы, збіванне жанчын, згвалтаванне, аперацыі, якія калечаць полавыя органы жанчын, парнаграфія, лабатамія, выкарыстанне небяспечных і/або заспакаяльных лекаў на жанчынах, роўная аплата за адну і тую ж працу, правы маці-лесбіянак, сціранне жанчын з гісторыі — вось некаторыя з тых пытанняў. І, несумненна, гвалтоўнае выразанне маткі ў жанчын бедных краін і краін Трэцяга свету як прымусовая стэрылізацыя. Я думаю, невыпадкова з усіх пытанняў, да якіх звяртаецца наш рух, спарон стаў найбольш прыкметным і эмацыйна зараджаным з усіх нашых намаганняў казаць за сябе і абараняць уласнае жыццё. Гэты працэс, які называюць забойствам, абралі для пазначэння радыкальнай феміністычнай барацьбы як антыжыццёвай, безадказнай або бязлітаснай, як той, што вядзе да іншых дзеянняў супраць жыцця [9]. Існуе сенсацыйны натуралізм антыабортнай літаратуры і вобразнасці: эмбрыён, які ніколі не трывожыць матулін сон; фетышызм маленькіх пальчыкаў рук і ног; вобраз бяздушнай маці, што нясе смерць. Феміністкі адрэагавалі на гэтую непрыстойную кампанію дэманстрацыямі з вешалкамі [10], нагадваючы грамадскасці пра тысячы жанчын — у асноўным бедных і каляровых, — якія памерлі і будуць паміраць і далей праз самастойныя або няўдалыя аборты. Але вобраз гвалту захоўваецца, няважна, скіроўвае яго жанчына на плод або на сябе. Інстытуцыянальны і фізічны гвалт у дачыненні да жанчын, які вядзе да прыняцця рашэння на карысць аборту, які прымушае нас праявіць маральную і палітычную актыўнасць па гэтай праблеме як такой, замест таго каб сканцэнтравацца на спосабах, што маглі б стварыць больш прыдатны для жыцця свет, не згадваецца і застаецца нябачным у рыторыцы апазіцыйнага лагеру.

Філасофскія, юрыдычныя і рэлігійныя дэбаты з нагоды маральнасці аборту ўжо даўно запаўняюць прававыя і багаслоўскія зборнікі і тэксты па медыцынскай этыцы. Між тым, у цэрквах і на прыступках заканадаўчых органаў пытанне транслюецца з крывадушнай эмацыянальнасцю, якая калісь суправаджала выгнанне з абшчыны незамужняй маці. Абедзве формы гэтай палемікі фармулююцца ў тэрмінах маралі, этыкі, грамадскай свядомасці, якія ствараліся і вызначаліся мужчынамі. Пытанні, узнятыя такім чынам (у які момант яйцаклетка робіцца чалавекам? Калі пачынае існаваць душа? Ці выдаткоўваць грошы на аборт з федэральнага бюджэту, калі ён будзе юрыдычна прызнаным?), непазбежна з’яўляюцца мужчынскімі, зададзенымі ў межах светапогляду і этычнай сістэмы, што ўпарта адмаўляе жанчынам у маральных і этычных каштоўнасцях, заўсёды разглядаючы нас як маргінальных, сумнеўных або небяспечных, тых, каго неабходна кантраляваць. Прыспеў час нам самім фармуляваць свае пытанні на гэты конт і любы іншы і рабіць гэта з поўным усведамленнем цяжару мовы, тэадыцэі і палітыкі, якія абмяжоўвалі б нашыя дзеянні [11].

У свеце, дзе дамінуюць гвалтоўныя і пасіўна-агрэсіўныя мужчыны і мужчынскія ўстановы, якія распаўсюджваюць гвалт, надзвычай важна звярнуць увагу на тое, як часта жанчыны прадстаўляюцца ў якасці асоб, якія ажыццяўляюць гвалт, часцей за ўсё калі мы проста баронім сябе ці сваіх дзяцей або калі калектыўна спрабуем змяніць інстытуты, што вядуць вайну супраць нас і нашых дзяцей. Можна сказаць, што фемінісцкі рух спрабуе візуалізаваць і зрабіць магчымым свет, у якім не будзе неабходнасці аборту; свет, свабодны ад галечы і згвалтавання, дзе будуць лічыцца з розумам дзяўчат і паважаць іхныя целы і ідэі, дзе сацыялізацыя жанчын, зацыкленая на гетэрасэксуальнай рамантыцы і шлюбе, перастане быць асноўным урокам культуры; дзе адзінокія жанчыны змогуць гадаваць дзяцей з меншымі выдаткамі для сябе, дзе жаночая творчасць зможа выбіраць, выказваць сябе праз мацярынства ці не. Аднак калі радыкальныя феміністкі і лесбіянкі-феміністкі пачынаюць казаць пра такі свет, калі мы пачынаем рабіць накіды ўмоваў жыцця, якое ўяўляем разам, першае абвінавачванне, якое мы абавязкова чуем, — гэта абвінавачванне ў гвалце: што мы “ненавідзім мужчын”. Мы чуем, што жаночы рух правакуе мужчын на згвалтаванне; што ён выклікаў рост колькасці гвалтоўных злачынстваў сярод жанчын. І калі мы патрабуем права на выхаванне нашых дзяцей ва ўмовах, дзе для іх быў бы шанец, большы за проста фізічнае выжыванне, нас называюць забойцамі эмбрыёнаў. Збіццё жанчын дома па ўсёй краіне, згвалтаванне дачок бацькамі і братамі, страх згвалтавання, які не выпускае сталых і маладых жанчын на вуліцу, выпадковы гвалт з боку мужчыны, які можа скарыстацца машынай, каб збіць дзвюх жанчын на прабежцы на прасёлкавай дарозе, садысцкая эксплуатацыя жаночых целаў для шматмільярднай імперыі парнаграфіі, рашэнне, прынятае ўладнымі белымі мужчынамі пра тое, што чвэрць жанчын у свеце павінная быць стэрылізаваная або што пэўных жанчын — з бедных краін і краін Трэцяга свету — можна выкарыстоўваць у якасці аб’ектаў для лабатаміі і эксперыментальнай кантрацэпцыі, — гэтыя звычайныя, паўсядзённыя падзеі непазбежна мусяць прывесці нас да пытання: дык хто каго сапраўды ненавідзіць, хто каго забівае, чые інтарэсы задавальняюцца і чые фантазіі выяўляюцца, калі аборт прадстаўляюць як эгаістычную, наравістую, маральна заразную інтэрпрэтацыю жаночай схільнасці да гвалту?

Нарэшце, з пункту гледжання радыкальных феміністак і лесбіянак-феміністак, пытанне ў тым, ці варта разглядаць жаночае цела як тое, што па сутнасці служыць мужчыну. І ў якой ступені інстытут гетэрасэксуальнасці спрыяе і ўмацоўвае перакананне, што так яно і ёсць? Як аборты, так і лесбійскія практыкі па-ранейшаму вызначаюцца як ненармальныя і злачынныя паводзіны, і гэта ў той жа культуры, якая падтрымлівае мужчынскія садамазахісцкія гомасэксуальныя і гетэрасэксуальныя паводзіны, парнаграфію з элементамі гвалту і прымусовую стэрылізацыю. Марксісцка-фемінісцкі гісторык Лінда Гордан адзначае ў сваёй кнізе “Цела жанчыны, права жанчыны: сацыяльная гісторыя кантролю над нараджальнасцю ў Амерыцы”, што гетэрасэксуальныя стасункі звязаныя з экстрэмальнай рызыкай для жанчыны і што ўвесь баланс сіл паміж мужчынам і жанчынай павінен змяніцца, калі кантроль над нараджальнасцю і аборты сапраўды будуць эфектыўнымі ў плане змены жыцця для жанчын. Л. Гордан — адна з нешматлікіх гетэрасэксуальных феміністак, што так відавочна супрацьстаіць інстытуту гетэрасэксуальнасці як асноўнаму апірышчу мужчынскай улады. Самы час зладзіць гэтаму інстытуту сур’ёзную праверку, якой падвергліся клас і раса, і аспрэчыць унушэнне, якое робяць жанчынам адносна іх гетэрасэксуальнасці, гэтак жа, як феміністкі аспрэчылі “традыцыйную” жаночую ролю і паводзіны.

Таксама важна зразумець саму сутнасць лесбійскага фемінізму: тая любоў да сябе і іншых жанчын, тая адданасць свабодзе ўсіх нас, якая выходзіць за межы катэгорыі “сэксуальныя перавагі” і пытання аб грамадзянскіх правах, каб стаць палітычным курсам, які ўздымае жаночыя пытанні, патрабуюць з’яўлення свету, у кожным аспекце культуры якога будзе шанавацца і прызнавацца цэласнасць усіх жанчын, а не толькі абраных.

[…]

Пераклад выкананы паводле кнігі: Rich A. On Lies, Secrets and Silence. Selected Prose 1966—1978. — New York: W.W. Norton&Company. — 1979. — 310 p.

 

Каментары

[1]  Кніга “The Concise History of Woman Suffrage: Selections from the Classic Work of Stanton, Anthony, Gage, and Harper” пад рэд. М. Джо і П. Буль выйшла ў свет, калі мая кніга была ў друку.

 [2] Patricia Gartenberg, "Women in the Culture of Renaissance England: 1500—1640." Даклад на Беркшырскай канферэнцыі па жаночай гісторыі, жнівень 1978.

 [3] Для дэталёвага разгляду наступстваў “феномену перапынення" ў жаночай культуры, гл. Michelle Cliff, "The Resonance of Interruption” // Chrysalis: A Magazine of Women's Culture, № 8 (635 South Westlake Avenue, Los Angeles, Ca. 90057).

 [4] Гл.: Jane Marcus, "No More Horses: Virginia Woolf on Art and Propaganda" // Women's Studies, vol. 4,1977; таксама ейнае эсэ "Thinking Back Through Our Mothers" у зборніку эсэ з аднайменнай назвай.

 [5] Паводле даследавання “Эн-бі-сі” (1978), працоўныя жанчыны глядзяць тэлевізар значна менш за жанчын, што сядзяць дома. Цікава разгледзець наступствы масавага выхаду жанчын з аўдыторыі, асабліва той, якая глядзіць тэлебачанне ўдзень, для тэлевізійнай індустрыі. Відавочна, што трымаць жанчын у залежнасці не толькі ад тэлебачання, але і ад сацыяльных механізмаў, якія ізалююць нас ад свету, узмацняюць эканамічную залежнасць і ствараюць апалітычную панацэю, у інтарэсах ТБ-індустрыі і рэкламадаўцаў.

[6] Паглядзець па тэлебачанні фільм хоць нейкай глыбіні або шматмернасці, які ўпершыню быў прагледжаны ў кінатэатры, значыць непасрэдна адчуць, як умовы тэлебачання размываюць і пагаршаюць усё, што б яно ні вырабляла. Розніца паміж тэлебачаннем і кінатэатрам вялізная і заслугоўвае большага разгляду, чым я тут магу прапанаваць.

 [7] Сёння, спадзяюся, міф пра жаночую пасіўнасць быў зламаны такімі пісьменніцамі, як Мэры Дэйлі, Анна Сьюзан Грыфін, калі яшчэ не раней сёстрамі Бронтэ ў дзевятнаццатым стагоддзі ў Англіі ці Соўджанер Трут у яе знакамітай прамове “Хіба я не жанчына?” або аўтаркамі дваццатага стагоддзя Зорай Ніл Хёрстан, Тоні Морысан або Тылі Олсан.

 [8] "Women and Film: A Discussion of Feminist Aesthetics" // New German Critique, № 13, 1978, p. 104.

 [9] Дыскусію наконт мужчынскага паразітавання на жанчынах і ідэнтыфікацыі з эмбрыёнам гл. у тэксце Marilyn Frye “Some Thoughts on Separatism and Power” // Sinister Wisdom, № 6, 1978.

 [10] Вешалкі выкарыстоўваюцца феміністкамі як сімвал самастойнага аборту ў хатніх умовах (заўв. перакл.).

 [11] Я паспрабавала акрэсліць некаторыя з гэтых пытанняў у канцы свайго эсэ “Motherhood: The Contemporary Emergency and the Quantum Leap".

Пераклад з ангельскай – Вольга Гапеева © 2016

Чытайце таксама

Франсуа Рабле

Франсуа Рабле

Французскі пісьменнік-сатырык, заклаў асновы сучаснай еўрапейскай літаратуры

Богдан Задура

Богдан Задура

Польскі паэт, празаік, перакладчык з рускай, украінскай, ангельскай і венгерскай моваў

Джордж Оруэл

Джордж Оруэл

Ангельскі пісьменнік і публіцыст. Сапраўднае імя — Эрык Артур Блэр

Генрых фон Кляйст

Генрых фон Кляйст

Нямецкі драматург, паэт і празаік

669