№19: Нарвежскі вецер

№19: Нарвежскі вецер [18+]

Нумар, які мы прадстаўляем, досыць незвычайны. Па-першае, большасць перакладных тэкстаў у ім — празаічныя творы (ці хутчэй урыўкі з твораў) сучасных аўтараў, па-другое, яны былі спецыяльна абраныя для гэтага нумару нарвежскім выдаўцом і рэдактарам Крысціянам К’ельструпам і перакладзеныя Лідыяй Ёхансэн.

Чытаць далей

Таня Малярчук

Забыццё (Забуття)

Урывак з рамана

Пераклад з украінскай Ліда Наліўка

Міхаэлю

І

2016

У чэраве сіняга кіта 

Складаней за ўсё патлумачыць — і самой сабе таксама, — чаму раптам ён. Адкуль узялася мая гісторыя пра яго? Хто мы адно аднаму?

Адказваю: ніхто.

Мы ніколі не сустракаліся (нашая сустрэча была фізічна немагчымай), мы не сваякі, мы не землякі, мы нават не адной нацыянальнасці. Ён паляк, я ўкраінка. Ён мудрэц, філосаф у палітыцы, паэт у гісторыі, я ж — чалавек без асаблівай прафесіі, маніпулятар словамі ды ідэямі, магу пісаць, магу маўчаць. Мы настолькі розныя і чужыя адно аднаму, што ніякі аповед не змог бы аб’яднаць нас у адно цэлае, калі б не мая ірацыянальная ўпартасць.

Я сабрала тры пункты перасячэння нашых жыццяў: два ў прасторы, адзін у часе. Усё, што магла, больш проста няма. Вось першы: неяк ён правёў некалькі дзён у маім родным горадзе. Акурат скончылася вайна. Ён быў пасланнікам украінскай дзяржавы, меў там важную сустрэчу. У сваю чаргу, я правяла некалькі гадзін у яго роднай вёсцы. Наўмысна туды ехала. Вясковы мужчына на імя Пятро са старамоднымі вусамі, які цяпер даглядае яго радзінны маёнтак, радасна ўсё паказаў, але і спытаўся:

— А вы яму хто? Чаго цікавіцеся? Для звычайнага наведніка музея вы занадта шмат ведаеце.

Я адказала, што цікаўлюся проста так, складана патлумачыць. Пятро кіўнуў галавой, што зразумеў. Паціснуў мне сваёй мазолістай заскарузлай далонню руку. Я не прызналася, што ёсць яшчэ адна рэч, якая нас аб’ядноўвае, дзіўнае супадзенне, якое я заўважыла зусім нядаўна і якое пешчу, нібы апошняе апраўданне сваёй апантанасці. Нашыя жыцці адзін раз перасекліся і ў часе. Мы нарадзіліся ў адзін дзень, абое — 17 красавіка. Толькі ён роўна на сто гадоў раней.

Цяпер я часта думаю пра час і кажу ўсім, што толькі з часам прыходзіць адчуванне часу. Чым далей у час, тым ён бачнейшы. Чым даўжэй жывеш, тым яго больш. І ўсе іншыя часы, тыя, у якіх я не жыла, але пра якія ведаю, што яны былі, абрастаюць крупінку майго асабістага часу, наслойваюцца, накіпаюць. Таму здаецца, нібы я пражыла бясконца шмат і ўжо неўзабаве мусіць настаць канец.

Канец сапраўды настаў, ён прыйшоў да мяне ў форме “сэрца ў горле”. Так я пачала называць неспадзяваныя напады панікі. Калі робіцца вельмі, вельмі страшна, а сэрца — цэнтральны орган майго сэрца — раптам грыміць і падступае да горла, пагражаючы выскачыць на падлогу. Я намагалася апісваць свае прыступы словамі, яны — мая армія, я ж літаратар, але словы разлазіліся, нібы іх хтосьці варыў, памешваючы драўлянай лыжкай. Словы больш нічога не азначалі. Канец, які я перажывала, канец усіх часоў ува мне, не мог быць апісаны старым спосабам. Патрэбныя былі новыя словы, новая праўда, і іх пошук захапіў увесь мой розум.

Цягам сваёй папярэдняй “літаратурнай кар’еры” — а гэта шэсць невялічкіх кніжачак — я заўжды працавала на кампутары. Ад рукі я ніколі не пісала і пісаць не ўмею, а калі трэба, дык выводжу грымзолі і раблю з непрывычкі кучу памылак. Кампутар жа — мой ткацкі інструмент. Раней мне здавалася, што я пішу на ім так, нібы тку кілім, і плеціва тэксту хацелася зрабіць як мага больш барвістым. Цяпер працэс пісання больш нагадвае ігру на фартэпіяна. Я музіцырую. Цісну на клавішы віртуозна, рытмічна нахіляю корпус цела наперад, пальцы заміраюць у паветры, калі мне патрэбная паўза, а потым паслухмяна спадаюць уніз на клавіятуру, прымушаючы гучаць патрэбныя літары. Раней я ткала барвістую жыццёвую дарогу, цяпер пішу няўмольную музыку канца. Рэквіем самой сабе. Гэта не значыць, што я ўжо заўтра памру, зусім не. Перажыўшы і прыняўшы ўласны канец, можна жыць яшчэ як заўгодна доўга.

“Сэрца ў горле” бывала такім нясцерпным, асабліва першыя разы, што я выкінулася б з акна, калі б у той момант магла рухацца. Арытмія, боль у грудзях і скронях, брак паветра, запамарока, млосць. Аднак сапраўды нясцерпнымі былі не фізічныя пакуты, а скрыўленне рэальнасці, новае яе ўспрыманне, нібы з супрацьлеглага боку, таго, адкуль ужо не вяртаюцца. Гэта быў увесь жах смерці як пра яе думаюць жывыя. Адначасна я перажывала страту (ці спрадвечную адсутнасць?) найменшага сэнсу, асноваўтваральнага, таго, з якога ўсё пачынаецца. Пытанне “Навошта?” засціла ўсё астатняе. Не было важна, хто я, а было важна, навошта. Не мела значэння, калі і як, а мела значэнне, чаму.

І вось у адзін такі момант, пакутуючы ад глыбіннай марнасці, я раптам пачала думаць пра час як пра тое, што аб’ядноўвае бясконцы ланцужок бязглуздых падзей, а таксама пра тое, што адно ў паслядоўнасці гэтых падзей сэнс і ёсць і што Бог, не любоў, не прыгажосць, не веліч розуму вызначаюць гэты свет, а толькі час, плынь часу і мільгаценне чалавечага жыцця ў ім.

Чалавечае жыццё — яго корм. Час паглынае ўсё жывое мільёнамі тонаў, як гіганцкі сіні кіт мікраскапічны планктон, перамолвае і перажоўвае да аднароднай масы, так што адно жыццё без следу знікае, даючы шанец іншаму, наступнаму ў чарзе. І ўсё ж не знікненне шчымела мне найбольш, а ўласна бясследнасць. Я падумала, што ўжо сама адной нагой там, у татальным забыцці. Працэс майго немінучага знікнення распачаўся ў хвіліну майго нараджэння. І чым даўжэй я жыву, чым больш знікаю. Знікаюць мае пачуцці і эмоцыі, мой боль і мая радасць, знікаюць гарады, якія я бачыла, і людзі, з якімі сустракалася. Знікаюць мае ўспаміны, мае думкі. Знікае маё разуменне свету. Знікае маё цела, кожнага дня ўсё больш. Свет ува мне і навокал мяне бясследна знікае, і я нічога не магу зрабіць, каб яго зберагчы.

Тады я ўзялася ў вялікай колькасці чытаць старыя газеты. На запыленых палосах аднадзёнак найбольш адчуваецца крохкасць усяго жывога перад усёмагутнасцю часу. Вось яно яшчэ было важным, загалоўкі стракацелі марамі і страхамі цэлых народаў, вяліся дыскусіі, выбухалі скандалы, друкаваліся абвяржэнні, аптэкі, кнігарні і турыстычныя кампаніі змяшчалі свае абвесткі, хтосьці збіраў ахвяраванні на скалечаных у вайне землякоў, хтосьці анансаваў літаратурны вечар, на апошняй паласе заўсёды адзін-два пасрэдныя вершыкі на патрыятычныя тэмы, для душы, аж раптам зірк — і гэты бурапенны час цяперашняга стаў мінулым, пашча сіняга кіта ўжо адкрытая і пачынае засмоктваць, рэдактар з сумам паведамляе, што праз брак фінансавання газета прыпыняе выхад, “але не назаўжды!”. І больш ніводнага нумара. Канец. Час перамог. Сіні кіт паплыў далей.

Так было з першай украінскай газетай “Справа”, якая выходзіла з 1880 да 1939 году ў Львове. 1939-ы стаў годам завяршэння шматвяковай гісторыі гэтага горада: уступленне Чырвонай арміі распачало яго новую — савецкую — эпоху, асаблівай жарсцю якой было забойства мінулага і забарона на памяць.

Так было з другой вялікай украінскай газетай “Рада”, якая выходзіла штодзённа ў 1906 — 1914 гадах у Кіеве. Выдавец Яўген Чыкаленка мусіў дакладаць немалыя сумы з уласнай кішэні, каб газета працягвала існаванне, бо на яе ніхто не падпісваўся. Першая сусветная вайна радыкальным спосабам вырашыла гэтую праблему, і Яўген Чыкаленка ўздыхнуў з палёгкай, бо самому яму закрыць газету не дазволіла б сумленне. Ён казаў, што газета — як сцяг: лунае — значыць, Украіна яшчэ ёсць.

Але зусім іншая доля газеты “Свабода”, якую ўкраінская грамада Амерыкі пачала выдаваць у Нью-Ёрку яшчэ ў 1893 годзе і выдае дагэтуль. Гэтая газета зрабілася маёй улюбёнай не таму, што была найлепшай, а таму, што ўсё бачыла і нічога не забыла. Сто дваццаць бесперапынных гадоў. Шэсць пакаленняў людзей, аб’яднаных адной храналогіяй. Забойства Франца Фердынанда ў Сараеве і падзенне Савецкага Саюза, пажар у Гусяціне 1893 году і балехаўскі мяснік Антон, які ў 1934-м адцяў сякерай галаву роднай маці. Або, напрыклад, 20 чэрвеня 1931 году: у Чыкага арыштавалі гангстара Аль Капонэ. Нейкі момант я раздумвала над гэтай інфармацыяй, намагаючыся ўявіць, што ў тым самым годзе адбывалася ў іншай частцы свету, у вёсках маіх бабуль і дзядоў, прыкладам, але да галавы прыходзіла толькі, што тамтэйшыя жанчыны не насілі сподняй бялізны, бо проста яе не мелі, і рэгулярна, калі прыпякала, мусілі сядзець дома, каб ніхто не бачыў, як па іх лытках сцякае рытуальная кроў.

Пазней маю ўвагу прыцягнулі вялікія чорныя загалоўныя літары з перадавой, якія сумленны чытач не меў права прамяняць на арышт чыкагскага гангстара. Усяго тры налітыя чорнай друкарскай фарбай словы. Іх немагчыма было не ўбачыць. Па спіне павеяла жудлівым халадком. Я перачытвала загаловак зноў і зноў, аж пакуль не перастала хоць што адчуваць. Зноў і зноў:

ПАМЁР ВЯЧАСЛАЎ ЛІПІНСКІ 

Тады я не ведала, хто ён і чаму памёр. Але для кагосьці смерць гэтага чалавека мела не абы-якое значэнне, калі “Свабода” паведамляла пра яе на першай паласе, грэбуючы лёсам Аль Капонэ і яго нью-ёркскага калегі Артура Шульца, якога таксама на днях кінулі ў каталажку. Паведамленне пра тое, што рускі пісьменнік Максім Горкі быў прыняты ў шэрагі камуністычнай партыі, таксама не пераважыла абвешчанай смерці па важнасці, як і самагубства жонкі рабіна ў Вільні, прычынай якога, мяркуючы з усяго, паслужыў “нервовы разлад”. У гэтым нумары “Свабоды” нічога не было важнейшага за смерць Вячаслава Ліпінскага. У адрозненне ад няшчаснай жонкі рабіна, імя якой увогуле не паведамлялася, імя Ліпінскага не патрабавала тлумачэнняў, іначай пра яго пісалі б у тым радку, які зазвычай прысвячаюць нейкім сусветным катастрофам, як вось знішчальнаму землятрусу ў Сан-Францыска 1906-га.

Я прачытала некралог пад чорным радком. Выдатны гісторык і выдатны палітык. Загадаў пасля смерці пракалоць сабе сэрца, бо баяўся быць закапаным жыўцом. Пракол сэрца выканалі ў аўстрыйскім санаторыі Вінервальд, тым самым, дзе на колькі гадоў раней беспаспяхова лекаваўся малавядомы пісьменнік Франц Кафка. Сведкамі працэдуры сталі маладая дачка Ліпінскага Ева і яго брат Станіслаў.

У той самы час, у чэрвені 1931-га, майму дзеду акурат споўнілася пяць гадоў. Яго мама, не маючы коней, сама ўпрагалася ў плуг, каб выараць гектар зямлі, а замест подпісу ставіла крыжык. Украіна, а дакладней Усходняя Галіччына, іхная радзіма, тады яшчэ была часткай Польшчы.

Мая другая бабуля таксама ўжо жыла. Яе мама мела найлепшы голас у ваколіцы, але ім мала хто паспеў насалодзіцца, бо жанчына памерла адразу пасля родаў. Удавец, калісьці заможны хлебароб, пакінуў дачку на прыступках дзіцячага дома, а сам загінуў ад голаду ў 1933-м. Іхная радзіма — Маларосія, Падрасійская, Наддняпроўская, Вялікая Украіна, Украінская Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка была дэ-факта часткай Расіі. Аднак ці можна называць радзімай зямлю, якая забівае? Я не ведаю. Я апынулася ў самым чэраве сіняга кіта. Пракаўтнутая, я ўсё яшчэ мела шанец ажывіць сваю гісторыю. Сваю і яго — Вячаслава Ліпінскага. Сваю гісторыю праз яго гісторыю. Трэба было ўсяго толькі зрабіць выгляд, што сэрца ніхто нікому не праколваў і яно б’ецца дагэтуль. У маім горле.
Пераклад з украінскай – Ліда Наліўка © 2017

Чытайце таксама

Джон Кітс

Джон Кітс

Адзін з самых значных паэтаў ангельскага рамантызму

Мікола Куліш

Мікола Куліш

Украінскі драматург, журналіст, педагог, грамадскі дзеяч, рэжысёр

Рычард Бротыган

Рычард Бротыган

Амерыканскі паэт і празаік, знакавая постаць контркультуры 1960—70-х гадоў.

Анка Упала

Анка Упала

Пісьменніца і перакладчыца з Магілёва

114