№21: Знак прысутнасці

№21: Знак прысутнасці

Мы прысвячаем новы нумар “ПрайдзіСвета” феномену сувязі літаратуры і гомасэксуальнасці, альбо, кажучы мовай ХХІ стагоддзя, сувязі літаратуры і ЛГБТК. Ці застаецца літаратура літаратурай, калі адкрывае нам сусвет цялеснасці, сэксуальнасці, інтымнасці? Чаму беларуская літаратура моцная ў апісанні вайны і такая бездапаможная, стэрыльная ў апісанні цялеснасці і сэксуальнасці? Ці існуе беларуская ЛГБТК-літаратура? На гэтыя і іншыя пытанні можна будзе знайсці адказы ў нумары

Чытаць далей

Таня Малярчук

Забыццё (Забуття)

Урывак з рамана

Пераклад з украінскай Ліда Наліўка

Міхаэлю

І

2016

У чэраве сіняга кіта 

Складаней за ўсё патлумачыць — і самой сабе таксама, — чаму раптам ён. Адкуль узялася мая гісторыя пра яго? Хто мы адно аднаму?

Адказваю: ніхто.

Мы ніколі не сустракаліся (нашая сустрэча была фізічна немагчымай), мы не сваякі, мы не землякі, мы нават не адной нацыянальнасці. Ён паляк, я ўкраінка. Ён мудрэц, філосаф у палітыцы, паэт у гісторыі, я ж — чалавек без асаблівай прафесіі, маніпулятар словамі ды ідэямі, магу пісаць, магу маўчаць. Мы настолькі розныя і чужыя адно аднаму, што ніякі аповед не змог бы аб’яднаць нас у адно цэлае, калі б не мая ірацыянальная ўпартасць.

Я сабрала тры пункты перасячэння нашых жыццяў: два ў прасторы, адзін у часе. Усё, што магла, больш проста няма. Вось першы: неяк ён правёў некалькі дзён у маім родным горадзе. Акурат скончылася вайна. Ён быў пасланнікам украінскай дзяржавы, меў там важную сустрэчу. У сваю чаргу, я правяла некалькі гадзін у яго роднай вёсцы. Наўмысна туды ехала. Вясковы мужчына на імя Пятро са старамоднымі вусамі, які цяпер даглядае яго радзінны маёнтак, радасна ўсё паказаў, але і спытаўся:

— А вы яму хто? Чаго цікавіцеся? Для звычайнага наведніка музея вы занадта шмат ведаеце.

Я адказала, што цікаўлюся проста так, складана патлумачыць. Пятро кіўнуў галавой, што зразумеў. Паціснуў мне сваёй мазолістай заскарузлай далонню руку. Я не прызналася, што ёсць яшчэ адна рэч, якая нас аб’ядноўвае, дзіўнае супадзенне, якое я заўважыла зусім нядаўна і якое пешчу, нібы апошняе апраўданне сваёй апантанасці. Нашыя жыцці адзін раз перасекліся і ў часе. Мы нарадзіліся ў адзін дзень, абое — 17 красавіка. Толькі ён роўна на сто гадоў раней.

Цяпер я часта думаю пра час і кажу ўсім, што толькі з часам прыходзіць адчуванне часу. Чым далей у час, тым ён бачнейшы. Чым даўжэй жывеш, тым яго больш. І ўсе іншыя часы, тыя, у якіх я не жыла, але пра якія ведаю, што яны былі, абрастаюць крупінку майго асабістага часу, наслойваюцца, накіпаюць. Таму здаецца, нібы я пражыла бясконца шмат і ўжо неўзабаве мусіць настаць канец.

Канец сапраўды настаў, ён прыйшоў да мяне ў форме “сэрца ў горле”. Так я пачала называць неспадзяваныя напады панікі. Калі робіцца вельмі, вельмі страшна, а сэрца — цэнтральны орган майго сэрца — раптам грыміць і падступае да горла, пагражаючы выскачыць на падлогу. Я намагалася апісваць свае прыступы словамі, яны — мая армія, я ж літаратар, але словы разлазіліся, нібы іх хтосьці варыў, памешваючы драўлянай лыжкай. Словы больш нічога не азначалі. Канец, які я перажывала, канец усіх часоў ува мне, не мог быць апісаны старым спосабам. Патрэбныя былі новыя словы, новая праўда, і іх пошук захапіў увесь мой розум.

Цягам сваёй папярэдняй “літаратурнай кар’еры” — а гэта шэсць невялічкіх кніжачак — я заўжды працавала на кампутары. Ад рукі я ніколі не пісала і пісаць не ўмею, а калі трэба, дык выводжу грымзолі і раблю з непрывычкі кучу памылак. Кампутар жа — мой ткацкі інструмент. Раней мне здавалася, што я пішу на ім так, нібы тку кілім, і плеціва тэксту хацелася зрабіць як мага больш барвістым. Цяпер працэс пісання больш нагадвае ігру на фартэпіяна. Я музіцырую. Цісну на клавішы віртуозна, рытмічна нахіляю корпус цела наперад, пальцы заміраюць у паветры, калі мне патрэбная паўза, а потым паслухмяна спадаюць уніз на клавіятуру, прымушаючы гучаць патрэбныя літары. Раней я ткала барвістую жыццёвую дарогу, цяпер пішу няўмольную музыку канца. Рэквіем самой сабе. Гэта не значыць, што я ўжо заўтра памру, зусім не. Перажыўшы і прыняўшы ўласны канец, можна жыць яшчэ як заўгодна доўга.

“Сэрца ў горле” бывала такім нясцерпным, асабліва першыя разы, што я выкінулася б з акна, калі б у той момант магла рухацца. Арытмія, боль у грудзях і скронях, брак паветра, запамарока, млосць. Аднак сапраўды нясцерпнымі былі не фізічныя пакуты, а скрыўленне рэальнасці, новае яе ўспрыманне, нібы з супрацьлеглага боку, таго, адкуль ужо не вяртаюцца. Гэта быў увесь жах смерці як пра яе думаюць жывыя. Адначасна я перажывала страту (ці спрадвечную адсутнасць?) найменшага сэнсу, асноваўтваральнага, таго, з якога ўсё пачынаецца. Пытанне “Навошта?” засціла ўсё астатняе. Не было важна, хто я, а было важна, навошта. Не мела значэння, калі і як, а мела значэнне, чаму.

І вось у адзін такі момант, пакутуючы ад глыбіннай марнасці, я раптам пачала думаць пра час як пра тое, што аб’ядноўвае бясконцы ланцужок бязглуздых падзей, а таксама пра тое, што адно ў паслядоўнасці гэтых падзей сэнс і ёсць і што Бог, не любоў, не прыгажосць, не веліч розуму вызначаюць гэты свет, а толькі час, плынь часу і мільгаценне чалавечага жыцця ў ім.

Чалавечае жыццё — яго корм. Час паглынае ўсё жывое мільёнамі тонаў, як гіганцкі сіні кіт мікраскапічны планктон, перамолвае і перажоўвае да аднароднай масы, так што адно жыццё без следу знікае, даючы шанец іншаму, наступнаму ў чарзе. І ўсё ж не знікненне шчымела мне найбольш, а ўласна бясследнасць. Я падумала, што ўжо сама адной нагой там, у татальным забыцці. Працэс майго немінучага знікнення распачаўся ў хвіліну майго нараджэння. І чым даўжэй я жыву, чым больш знікаю. Знікаюць мае пачуцці і эмоцыі, мой боль і мая радасць, знікаюць гарады, якія я бачыла, і людзі, з якімі сустракалася. Знікаюць мае ўспаміны, мае думкі. Знікае маё разуменне свету. Знікае маё цела, кожнага дня ўсё больш. Свет ува мне і навокал мяне бясследна знікае, і я нічога не магу зрабіць, каб яго зберагчы.

Тады я ўзялася ў вялікай колькасці чытаць старыя газеты. На запыленых палосах аднадзёнак найбольш адчуваецца крохкасць усяго жывога перад усёмагутнасцю часу. Вось яно яшчэ было важным, загалоўкі стракацелі марамі і страхамі цэлых народаў, вяліся дыскусіі, выбухалі скандалы, друкаваліся абвяржэнні, аптэкі, кнігарні і турыстычныя кампаніі змяшчалі свае абвесткі, хтосьці збіраў ахвяраванні на скалечаных у вайне землякоў, хтосьці анансаваў літаратурны вечар, на апошняй паласе заўсёды адзін-два пасрэдныя вершыкі на патрыятычныя тэмы, для душы, аж раптам зірк — і гэты бурапенны час цяперашняга стаў мінулым, пашча сіняга кіта ўжо адкрытая і пачынае засмоктваць, рэдактар з сумам паведамляе, што праз брак фінансавання газета прыпыняе выхад, “але не назаўжды!”. І больш ніводнага нумара. Канец. Час перамог. Сіні кіт паплыў далей.

Так было з першай украінскай газетай “Справа”, якая выходзіла з 1880 да 1939 году ў Львове. 1939-ы стаў годам завяршэння шматвяковай гісторыі гэтага горада: уступленне Чырвонай арміі распачало яго новую — савецкую — эпоху, асаблівай жарсцю якой было забойства мінулага і забарона на памяць.

Так было з другой вялікай украінскай газетай “Рада”, якая выходзіла штодзённа ў 1906 — 1914 гадах у Кіеве. Выдавец Яўген Чыкаленка мусіў дакладаць немалыя сумы з уласнай кішэні, каб газета працягвала існаванне, бо на яе ніхто не падпісваўся. Першая сусветная вайна радыкальным спосабам вырашыла гэтую праблему, і Яўген Чыкаленка ўздыхнуў з палёгкай, бо самому яму закрыць газету не дазволіла б сумленне. Ён казаў, што газета — як сцяг: лунае — значыць, Украіна яшчэ ёсць.

Але зусім іншая доля газеты “Свабода”, якую ўкраінская грамада Амерыкі пачала выдаваць у Нью-Ёрку яшчэ ў 1893 годзе і выдае дагэтуль. Гэтая газета зрабілася маёй улюбёнай не таму, што была найлепшай, а таму, што ўсё бачыла і нічога не забыла. Сто дваццаць бесперапынных гадоў. Шэсць пакаленняў людзей, аб’яднаных адной храналогіяй. Забойства Франца Фердынанда ў Сараеве і падзенне Савецкага Саюза, пажар у Гусяціне 1893 году і балехаўскі мяснік Антон, які ў 1934-м адцяў сякерай галаву роднай маці. Або, напрыклад, 20 чэрвеня 1931 году: у Чыкага арыштавалі гангстара Аль Капонэ. Нейкі момант я раздумвала над гэтай інфармацыяй, намагаючыся ўявіць, што ў тым самым годзе адбывалася ў іншай частцы свету, у вёсках маіх бабуль і дзядоў, прыкладам, але да галавы прыходзіла толькі, што тамтэйшыя жанчыны не насілі сподняй бялізны, бо проста яе не мелі, і рэгулярна, калі прыпякала, мусілі сядзець дома, каб ніхто не бачыў, як па іх лытках сцякае рытуальная кроў.

Пазней маю ўвагу прыцягнулі вялікія чорныя загалоўныя літары з перадавой, якія сумленны чытач не меў права прамяняць на арышт чыкагскага гангстара. Усяго тры налітыя чорнай друкарскай фарбай словы. Іх немагчыма было не ўбачыць. Па спіне павеяла жудлівым халадком. Я перачытвала загаловак зноў і зноў, аж пакуль не перастала хоць што адчуваць. Зноў і зноў:

ПАМЁР ВЯЧАСЛАЎ ЛІПІНСКІ 

Тады я не ведала, хто ён і чаму памёр. Але для кагосьці смерць гэтага чалавека мела не абы-якое значэнне, калі “Свабода” паведамляла пра яе на першай паласе, грэбуючы лёсам Аль Капонэ і яго нью-ёркскага калегі Артура Шульца, якога таксама на днях кінулі ў каталажку. Паведамленне пра тое, што рускі пісьменнік Максім Горкі быў прыняты ў шэрагі камуністычнай партыі, таксама не пераважыла абвешчанай смерці па важнасці, як і самагубства жонкі рабіна ў Вільні, прычынай якога, мяркуючы з усяго, паслужыў “нервовы разлад”. У гэтым нумары “Свабоды” нічога не было важнейшага за смерць Вячаслава Ліпінскага. У адрозненне ад няшчаснай жонкі рабіна, імя якой увогуле не паведамлялася, імя Ліпінскага не патрабавала тлумачэнняў, іначай пра яго пісалі б у тым радку, які зазвычай прысвячаюць нейкім сусветным катастрофам, як вось знішчальнаму землятрусу ў Сан-Францыска 1906-га.

Я прачытала некралог пад чорным радком. Выдатны гісторык і выдатны палітык. Загадаў пасля смерці пракалоць сабе сэрца, бо баяўся быць закапаным жыўцом. Пракол сэрца выканалі ў аўстрыйскім санаторыі Вінервальд, тым самым, дзе на колькі гадоў раней беспаспяхова лекаваўся малавядомы пісьменнік Франц Кафка. Сведкамі працэдуры сталі маладая дачка Ліпінскага Ева і яго брат Станіслаў.

У той самы час, у чэрвені 1931-га, майму дзеду акурат споўнілася пяць гадоў. Яго мама, не маючы коней, сама ўпрагалася ў плуг, каб выараць гектар зямлі, а замест подпісу ставіла крыжык. Украіна, а дакладней Усходняя Галіччына, іхная радзіма, тады яшчэ была часткай Польшчы.

Мая другая бабуля таксама ўжо жыла. Яе мама мела найлепшы голас у ваколіцы, але ім мала хто паспеў насалодзіцца, бо жанчына памерла адразу пасля родаў. Удавец, калісьці заможны хлебароб, пакінуў дачку на прыступках дзіцячага дома, а сам загінуў ад голаду ў 1933-м. Іхная радзіма — Маларосія, Падрасійская, Наддняпроўская, Вялікая Украіна, Украінская Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка была дэ-факта часткай Расіі. Аднак ці можна называць радзімай зямлю, якая забівае? Я не ведаю. Я апынулася ў самым чэраве сіняга кіта. Пракаўтнутая, я ўсё яшчэ мела шанец ажывіць сваю гісторыю. Сваю і яго — Вячаслава Ліпінскага. Сваю гісторыю праз яго гісторыю. Трэба было ўсяго толькі зрабіць выгляд, што сэрца ніхто нікому не праколваў і яно б’ецца дагэтуль. У маім горле.
Пераклад з украінскай – Ліда Наліўка © 2017

Чытайце таксама

Аркадзь Аверчанка

Аркадзь Аверчанка

Рускі пісьменнік-сатырык, тэатральны крытык. Пасля рэвалюцыі жыў на эміграцыі

Эрнэст Доўсан

Эрнэст Доўсан

Ангельскі паэт.

Іван Бунін

Іван Бунін

Рускі пісьменнік, паэт, першы рускі лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры

Эндру Лэнг

Эндру Лэнг

Шатландскі ангельскамоўны пісьменнік, перакладчык, гісторык і этнограф

913