№18: Некаторыя любяць паэзію

№18: Некаторыя любяць паэзію

...І ўсё адно мы трымаемся за паэзію, усё адно яе пішам, перакладаем і чытаем, знаходзім і адкрываем для сябе новых і забытых паэтаў і паэтак. Усё роўна самотна рухаемся разам з вершам, рухаемся за ім, ухапіўшыся за ягоныя “парэнчы”, спрабуем адшукаць яго пачатак, намацаць яго “мерыдыян” і, як казаў паэт Паўль Цэлан, прыйсці на сустрэчу з сабой.

Чытаць далей

Аляксандра Макавік

Дарагая Вера: гісторыя аднаго перакладу

11 чэрвеня 2016

80 гадоў таму, 24 красавіка 1936 году, у Лондане нарадзілася Фэйт Элізабэт Джоан Рыч, адна з самых важных і незвычайных асобаў для беларускай культуры — незвычайная нават у каардынатах брытанскай эксцэнтрычнасці. Паэтка, журналістка, рэдактарка, а для нас — найперш перакладчыца (уласнае ангельскае імя Faith яна пераклала на беларускую, Вера, нібыта стварыўшы новы лёс), спадарыня Рыч магла б лёгка зрабіцца гераіняй авантурнага рамана, або метафізічнага даследавання, або і іскрыстай камічнай оперы — залежыць ад гледзішча, выбару фактаў з яе біяграфіі, якую яна пісала як твор: лёгка, таленавіта і натхнёна.

4 ліпеня 2008. Фота Андрэя Антонава

Вера Рыч у Вільні, на Зарэччы. 4 ліпеня 2008. Фота Андрэя Антонава


Дзіця з лонданскага прадмесця, без кроплі славянскай крыві (але з ангельскім святым у радаводзе — Эдмундам Кентэрберыйскім), яна выгадавалася ў ваенным і паваенным горадзе, вывучыла стараангельскую і стараісландскую мовы (у Оксфардзе наведвала курсы Дж. Р. Р. Толкіна), а затым і матэматыку; з дзесяці гадоў пачала пісаць вершы, а пазней выдала зборнікі ўласнай паэзіі (Portents and Images (1963), Heritage of Dreams (1964), Outlines (1969)); раптоўна і незваротна закахалася ў беларушчыну (той дзень, 25 кастрычніка 1953 году, экскурсію на імшу ў Беларускую каталіцкую місію на поўначы Лондана, яна шматкроць згадвала як самы вызначальны, літаральна пачатак новага жыцця), а затым захапілася і ўкраінскай мовай і пачала перакладаць з гэтых моваў паэзію (а яшчэ і з польскай, старанарвежскай, іспанскай, румынскай), працавала карэспандэнткай для Усходняй Еўропы ў часопісе Nature, вандравала (у стылі прыгодніцкіх раманаў мінулага — за савецкім часам незаконна пераходзіла польскую мяжу, прыкінуўшыся беларускай сялянкай, сутыкалася з агентамі службаў бяспекі ў Венгрыі і Польшчы), выкладала, бараніла правы чалавека, шмат пісала пра чарнобыльскую трагедыю, выдавала паэтычны перыёдык Manifold («Столкі») — «часопіс новай паэзіі», супрацоўнічала з Брытанскім ПЭН-клубам і арганізацыяй Index of Censorship.

Першы верш, перакладзены ёю з беларускай мовы, выйшаў у мюнхенскай газеце «Бацькаўшчына» ў 1957 годзе, — «На чужыне» Янкі Купалы. Некалькі беларускіх перакладаў надрукаваныя пазней у яе ўласных паэтычных кнігах, у 1960-я. А затым была анталогія яе перакладаў беларускай паэзіі Like Water, Like Fire: Anthology of Byelorussian Poetry from 1828 to the Present Day (UNESCO Collection of Representative Works) («Як вада, як агонь: Анталогія беларускай паэзіі з 1828 г. дасёння»), што выйшла ў 1971 годзе і стала першай і ўнікальнай публікацыяй такога кшталту на ангельскай (і на заходнееўрапейскай мове ўвогуле). «Выбітнае дасягненне… Шмат хто прывітае [кнігу] як уводзіны ў «новую» і вартую літаратуру, якая нарэшце пачынае паўставаць з незаслужанага занядбання», — адгукнуўся на выданне «Journal of European Studies». Сама Рыч цудоўна ўсведамляла, што яна адкрывае нашую паэзію заходняму свету і ўпісвае яе ў еўрапейскі кантэкст: «Не так часта перакладчыку шанцуе быць самым першым у сваёй сферы, і я адчувала вялікі гонар».

Вельмі цікавы яе каментар да назвы анталогіі і тлумачэнне ўласнага творчага метаду: «Гэта стыхіі беларускай паэзіі, вада жыцця, фізічныя воды Беларусі з яе балотамі, азёрамі і вялікімі рэкамі, і сімвалічныя воды нараджэння і смерці; купальскія агні ў начных палях, зіхаценне вокнаў зімовых хатаў — і той неўтаймоўны агонь патрыятычнай любові і адданасці зямлі, дзе ты нарадзіўся. Заданне перакладчыка — скіраваць гэтую ваду і прынесці гэтую запаленую паходню ў іншую мову з іншым ладам мыслення».

 

Дзве вокладкі для адной анталогіі. Першы варыянт з Пагоняй быў прыбраны з распаўсюду пасля пратэсту савецкага Галоўліта.

Тут, мне здаецца, так ярка выяўлена тое, што дзівіць у Веры і захапляе: эмацыйная апантанасць стыхіямі и бездакорна лагічны разлік, такі сабе скандынаўска-матэматычны погляд — з містыкаю старажытных герояў і халоднай красой рацыянальнага. «Сама паэтка, я б адчувала, што здрадзіла сваёй мэце, калі б стварыла нейкую версію, не адпаведную паэтычнай форме арыгіналу. Калі паэт выказвае думкі ў вершы, то форма, гэтак жа, як і змест, вызначае выгляд і сэнс гэтых думак… Адначасова я імкнулася, каб пераклад ішоў за арыгіналам, радок за радком, не дадаючы лішняга, нічога не трацячы». Такім чынам — стварыць пераклад, максімальна блізкі да арыгіналу, з алітэрацыямі ды «ўнутранымі перазовамі», але зразумелы і эмацыйна ўзрушвальны для чытача адрознай культуры, дзе іншыя алюзіі, метафары, звыклыя паэтычныя вобразы. Задача прыгожая, амбітная і амаль немагчымая — словам, абяцанне прыгодаў.

У 1977-м з’явіўся ангельскамоўны «Тарас на Парнасе» — супольны пераклад яе і Арнольда Макміліна. А ў 1982 годзе надрукаваны The Images Swarm Free: A Bi-Lingual Selection of Poetry by Maksim Bahdanovič, Aleś Harun and Źmitrok Biadula («Снуецца зданяў рой») — зборнік перакладаў Максіма Багдановіча, Алеся Гаруна і Змітрака Бядулі, з паралельнымі тэкстамі на дзвюх мовах. Апошнія гады спадарыня Рыч працавала над Коласавай «Новай зямлёй» і «Сымонам-музыкам», выйшаў яе пераклад кнігі Тацяны Сапач («Няхай не пакіне нас Восень» / Do not abandon us, Autumn). Яна няспынна паўтарала, што марыць перакласці і апублікаваць усяго Максіма Багдановіча. «Пінская шляхта» Дуніна-Марцінкевіча ў Купалаўскім тэатры цяпер ідзе і з сінхронным ангельскім перакладам — дзякуючы Веры Рыч. Агулам, згодна з яе падлікамі, яна пераклала больш за сто беларускіх паэтаў. І ўсё гэта спалучала з процьмаю іншых справаў: працаю карэспандэнткі ў Nature, шматлікімі паездкамі, уласнай паэзіяй і выданнем часопіса, а таксама іншай любоўю — украінскай паэзіяй. Дзякуючы ёй на ангельскай з’явіліся Тарас Шаўчэнка, Леся Украінка, Іван Франко, дый ці не ўся ўкраінская класіка.

Калі я ўпершыню прачытала пра Веру Рыч, мяне моцна ўразіла, што асоба з іншай культуры, энцыклапедычна адукаваная і таленавітая ў шмат якіх сферах, некалькі дзясяткаў гадоў аддала перакладам паэзіі краіны далёкай, нязнанай і трагічнай, нават без уласнай дзяржаўнасці, на момант пачатку перакладаў. Тыя ж пытанні — аб прычынах інтарэсу і вытоках любові — задаюць і ўкраінцы. У адным інтэрв’ю ўкраінскім медыям Вера кажа, што яе невыказна бянтэжыць такое здзіўленне: некалі ў падарожжы ў Ізраіль памежнік, разглядаючы паперы, пабачыў, што яна ведае ўкраінскую, і запытаўся, навошта яе вывучыла. Вера адказала: «Каб перакласці Шаўчэнку». Больш пытанняў не было.

Шкада, што яе першая любоў, беларуская мова і паэзія, выглядае менш ушанаванай, чым украінская ва Украіне. Там перакладчыца ўганараваная прэміяй Івана Франка, Ордэнам княгіні Вольгі, а частка яе праху пахаваная побач з магілаю Шаўчэнкі ў Каневе, згодна з яе запаветам. Але, можа быць, недахоп афіцыйнага прызнання кампенсаваўся любоўю тых, хто яе тут чытаў і ведаў. У 2010 годзе Джудыт Відал-Гол, рэдактарка Index of Censorship, пісала: «Шанаванне, каб не сказаць, пачцівае трымценне, з якім ставіліся да Веры беларускія інтэлектуалы, было надзвычайнае. Я на свае вочы пабачыла гэта ў 1995 годзе, калі мы разам наведвалі Менск. Мяне запрасілі як галоўную выступоўцу, а Вера выбралася ў дарогу за кампанію. Аднак у нашых шматлікіх вандроўках па гіганцкіх вуліцах сталіцы або ў вечаровых забавах зрабілася крыштальна ясна: я тут усяго толькі трымаю сумку Яе Вялікасці, а яна — каралева для ўсіх прысутных».

І ўжо зусім не дзіўна, што беларуская каралева Вера ўсё жыццё правяла на лонданскім праспекце Веры. Як і шмат якія іншыя дэталі яе біяграфіі, гэтая ўспрымаецца як прыгожая наканаванасць. Яна расказвала ў інтэрв’ю Радыё Свабода: «Галоўная вуліца ў нашым раёне, авеню. І там ёсць вуліцы Максіма, Базыля і Вігі. Віга мусіла быць Ядвіга, але гэта было б заскладана... Архітэктар, які зрабіў праект гэтага новага раёна, быў з Усходняй Еўропы. Вера была жонкай архітэктара. І ў іх было два сыны — Максім і Базыль — і дачка Ядвіга».


На гэты адрас, Vera Avenue, 99, Grange Park, London, дванаццаць гадоў таму я даслала ёй яшчэ адзін зборнік перакладзенай ёй беларускай паэзіі, Poems on Liberty: Reflections for Belarus (2004). Мы ніколі не сустракаліся, аднак мне пашчасціла з ёй ліставацца. Улетку 2003 году мне выпала задача сабраць разам пераклады Веры Рыч для гэтай кнігі. А за год да таго цяпер ужо вялізную «Бібліятэку Свабоды» адкрыў зборнік з 365 вершаў (паводле колькасці дзён у годзе), і заснавальнік выдавецкай серыі Аляксандр Лукашук звярнуўся да Веры Рыч з ідэяй перакладу, а каардынатарка паэтычнага марафону Валянціна Аксак выбрала і накіравала частку з вершаў у працу.

Тое, што спачатку выглядала тэхнічным заданнем, нечакана ператварылася ў адну з самых захапляльных прафесійных прыгодаў, у эпісталярны раман і шанец пабачыць, як працуе Вера Рыч: шчаслівая ад знаходак і спакутаваная ад уласнага добра ўсвядомленага перфекцыянізму. Пасля дзясяткаў мэйлаў ужо магчыма было здагадацца пра настрой карэспандэнткі з колькасці клічнікаў або шматкроп’яў. Мне ўдалося сабраць кранальную калекцыю нечаканых і часта паэтычных прычынаў прапушчаных дэдлайнаў: анамальныя вясновыя халады, камп’ютарны збой, пылок квецені каштанаў, пільныя грамадскія справы, ашалелая лядоўня, нечуваная жнівеньская спёка, паэты-пачаткоўцы ў чаканні парадаў і маё любімае — вершы, назаўжды страчаныя ў кіберпрасторы. (Дарэчы, напраўду камень з сэрца, калі я прачытала шмат пазней, што такія адгаворкі ды тлумачэнні затрымак перажывалі з Вераю і іншыя яе рэдактары і выдаўцы, а прычына — найперш яе прага дасканаласці.)

Я захавала ўсе Верыны лісты — з першых допісаў захапілі яе каментары да перакладзенага і пытанні пра арыгіналы. Валянціна Аксак, да якой я звярталася па парады з Верынымі запытамі, адказвала, што перакладчыца бачыць сэнсы, няісныя для аўтараў, і расчытвае алюзіі, якіх не адчувалі самі творцы (у зборніку сярод прызнаных паэтаў былі і пачаткоўцы, але гэткая перакладчыцкая праніклівасць здаралася не толькі ў іх выпадку). А часам, з яе акадэмічнымі ведамі беларускай культуры, Вера са свайго брытанскага берага заўважала абсалютна цудоўныя, не бачныя тут, амаль містычныя рэчы.

Мне б хацелася падзяліцца некалькімі лістамі Веры Рыч — тымі, дзе яна расказвае аб працы: ахвотна, нават апантана, дзе жартуе і згадвае жыццёвыя здарэнні. Гэта ўсё было настолькі прыгожа, што Верына думка зрабіць да перакладаў каментары выглядала непазбежнай, і яны ўвайшлі ў кнігу. І шмат што засталося па-за кнігаю, толькі ў паштовай скрынцы. Перакладчыца пісала мне па-ангельску, акрамя самага першага мэйлу крыху дзівакаватай беларускай лацінкай, — выглядала, што па-ангельску будзе хутчэй.


Subject: праблемны верш

Date: Thu, 31 Jul 2003 16:20:58 +0200

 

Дарагая Аляксандра,

вось верш — Леаніда Дранька-Майсюка — які ўздымае шэраг праблемаў. Тут не толькі некаторыя адсылкі будуць цьмяныя… але ў некаторых выпадках яны выклічуць памылковыя канатацыі ў сярэдняга брытанскага чытача. (Не паручуся за амерыканцаў!) У прыватнасці, я мяркую, што заўвагі спатрэбяцца для наступнага:

1) Святая Сафія — з увагі на тое, што для сярэдняга брытанскага чытача гэта будзе сабор у Канстанцінопалі Юстыніяна І. Таму трэба патлумачыць, што аўтар спасылаецца на Полацк, а таксама пра значнасць Полацка ў беларускай гісторыі.

2) Прага. Аналагічна і тут, у гістарычным кантэксце Прага асацыюецца з Зімовай каралевай [Элізабэт Сцюарт. — А. М.], Големам, алхіміяй. Але не са Скарынам.

3) А Лукішкі не будуць значыць нічога…

І нарэшце, лінгвістычная праблема ў апошняй страфе: я сутыкалася з такімі праблемамі ў мінулым, калі перакладала Шаўчэнку, і развязвала іх рознымі спосабамі. У «Великим льоху», з трэцяй (рускамоўнай) варонай — я надала ёй рускі акцэнт, а ў «Сне», з чыноўнікам, прымусіла яго прамаўляць напышлівай ангельскай.

Але тут, я мяркую, трэба «крэалізаваць». З увагі на тое, што ангельская мова — мова байструковая, крэалізацыя магчымая або ў французскую, або ў нямецкую. У гэтым кантэксце — і без найменшага жадання пакрыўдзіць сучасных немцаў — «крэалізацыя» ў камічную і граматычна непісьменную нямецкую — магчыма, мае абертоны, бліжэйшыя да арыгіналу, чым французскі варыянт… І будзе зразумела кожнаму чытачу ў Аб’яднаным Каралеўстве.

Вядома, мы можам адмовіцца ад перакладу верша, але я ведаю, што гэты дакладна быў у спісе на пераклад. І я шмат разважала над тым, што з ім рабіць.

Вера

 

Згаданы тут пераклад апошняй страфы быў геніяльны:

«Я жыву ў калхозі «Свабодны пуць»,

І мне ў ём харашо, пакуль

Плывуць вутаўкі маі — вуць, вуць, вуць!

Ходзяць курачкі маі — пуль, пуль, пуль!»

 

I lif in Kollektiv Rote Track.

Und full mein Life ist mit gut Luck,

While schwim mein Ducklinks, quack, quack quack!

Und run mein Chickens, cluck, cluck, cluck.

 

Subject: іншы запыт...

Date: Fri, 1 Aug 2003 14:30:47 +0200

 

Дарагая Аляксандра,

дзякую за спіс… Цяпер я працую над ім, паступова, правяраю верш за вершам і рыхтую запыты для вас...

Таксама выглядаю, ці не з’явіцца нейкай новай думкі пра нешта…

Я дашлю больш вершаў сёння…

Аднак вось імгненны запыт, проста цяпер…

У вершы Вярцінскага дзве цытаты… Першая, як я разумею, з Гоі. Але адкуль другая? Яна выглядае дзіўна знаёмай, а ўсё ж не магу прыгадаць.

Пры гэтым цытаванне вядомай асобы часам мае стандартны выгляд у ангельскім тэксце, часта не зусім даслоўна, як у арыгінале, але ў такой форме, каб пазнавалася, — і таму нам давядзецца неяк захаваць гэтыя формы цытатаў у вершы…

Я не маю тэлефоннага нумару Вярцінскага або мэйлу. Можа, вы б змаглі звязацца з ім і запытаць, адкуль паходзіць другая цытата?

Адносна перакладчыцкіх нататак… Я ўжо маю ў галаве ўсё, што трэба напісаць, таму скласці іх разам не забярэ шмат часу. Гэтак жа, як і хутка напісаць перакладчыцкую прадмову. Не даўжэй за два працоўныя дні дакладна…

Спяшаюся,

Вера

 

Subject: Вершы 1—6

Date: Sat, 2 Aug 2003 09:39:29 +0200

 

Дарагая Аляксандра,

не дзіва, што я не пазнала другой цытаты: у мяне штосьці кшталту сляпой плямы ў свядомасці, калі гаворка заходзіць пра Талстога… (Я спынялася ў доме ягонай пляменніцы ў Парыжы, у перыяд між школаю і ўніверсітэтам… Вельмі складаная лэдзі…) Аднак калі гэта Талстой, я мяркую, што няма стандартнага перакладу гэтага выказвання. Але для заўвагаў было б добра мець дакладную спасылку (з якой кнігі паходзіць, я паспрабую патэлефанаваць Вярцінскаму).

Эдуард Люсі-Сміт (гісторык мастацтва) даў мне стандартную форму для цытавання гэтага выказвання Гоі.

Чаму ангельская — байструковая мова? Ну, да ХІ стагоддзя мова, якую мы называем «стараангельскай», хоць і ўвабрала некалькі дыялектаў, была насамрэч чыстай германскай мовай… У ёй было адно некалькі пазычанняў, пераважна з лаціны і з сферы спецыфічна царкоўнай. Напрыклад, biscop (bishop) — з лацінскага варыянту episcopus, pistol (ад лац. epistola) і гэтак далей.

(Хоць сустракалася шмат дзівацтваў, разам з выразна славянскім пазычаннем tapor, якое трапляецца ў хроніках, здаецца, 1034 або 1035 году — у двух варыянтах, tapor/aexe.)

Але тады, у 1066-м, Англія была захопленая Вільгельмам Заваёўнікам [William the Bastard of Normandy], і моваю двара і арыстакратыі зрабілася (нармандская) французская. Увялі феадальную сістэму, ангельцы ператварыліся ў рабоў, прыкутых да зямлі… І ангельская мова зрабілася пагарджанай, як нешта нягеглае і бескультурнае, непрыдатнае для цывілізаваных дачыненняў.

Стараангельскія хронікі больш не вяліся, большасць пісьмовай літаратуры была на лаціне… А тое, што складала нерэлігійную літаратуру, — песні, каб забаўляць нобіляў, і г.д., было на французскай. Ангельская амаль памерла. Адзіная прычына, з якой яна захавалася, — тое, што ангельцы былі занадта «дурныя», каб вывучыць французскую, — і некаторыя «палітычна некарэктныя» святары настаялі, што нават «дурныя» ангельскія рабы мусяць чуць слова Госпада на іхнай роднай мове. Аднак вялікая колькасць французскіх пазычанняў непазбежна трапіла ў ангельскую. Таму калі зноў паўстала пісьмовая літаратура на ангельскай (XIII —XIV стст.), гэта была зусім іншая ангельская мова; яна страціла большасць граматычных уласцівасцяў (хоць сякія-такія граматычныя «закамянеласці» захаваліся, кшталту дзіўных формаў множнага ліку, як ‘mouse/mice’, ‘child/children’, ‘foot/feet’), і каля 40 % лексікі было лацінскага паходжання — узята наўпрост з лаціны або праз нармандскую французскую.

Гэта мела і добрыя, і кепскія вынікі. Кепска тое, што, у адрозненне ад, скажам, скандынаваў, якія ўсе могуць зразумець мову адно аднаго, няма ніводнай еўрапейскай мовы, якая была б гэтаксама ўзаемна зразумелая з ангельскай (гэта можа быць адной з прычынаў нашай зацятай ксенафобіі!). Далей — хоць нашая (пісьмовая) літаратура пачынаецца ў VII стагоддзі (а некаторыя вершы, запісаныя ў выжылых манускрыптах, лёгка маглі быць пераказаныя яшчэ і з ранейшых часоў), для сучаснага ангельскага чытача творы Чосэра (канец XIV стагоддзя) ужо ледзьве зразумелыя… А ўсё яшчэ ранейшае патрабуе спецыяльных ведаў граматыкі, слоўнікаў, і г.д. Таму фактычна ўся ангельская літаратура да XIV стагоддзя недаступная для ангельскага чытача, калі ён не адмысловец.

А з добрага — найперш граматыка спрасцілася настолькі моцна, што замежнікам адносна лёгка здабыць мінімальныя практычныя веды ангельскай мовы. Таму яна такая прыдатная ў ролі міжнароднай. Да таго ж у нас нечувана вялікі лексікон, пераважная большасць словаў мае дуплеты або амаль сінонімы — адзін паходзіць са стараангельскай, а другі — з французскай… Або нават трыплеты, з трэцім варыянтам наўпрост з лаціны. Напрыклад, трыплет ‘kingly’ (стараангельская), ‘royal’ (лаціна праз французскую) і ‘regal’ (непасрэдна з лаціны)... Гэта азначае, што для літаратурных мэтаў у нашым распараджэнні вялізны выбар лексемаў з цянюткімі адценнямі значэнняў.

Аднак гэта не дапаможа нам разабрацца з паэзіяй…

Я працую над вашым спісам і зноў правяраю кожны верш у тым парадку, што вы даслалі…

З першымі шасцю са спісу (Глобус, Мінкін, Анціпенка, Кірвель, Гуцаў, Разанаў) я адносна шчаслівая… Акрамя некалькіх правак да Мінкіна, новую версію якога я тут жа і далучаю.

Больш — неўзабаве.

Вера

 

Subject: больш вершаў

Date: Tue, 5 Aug 2003 23:26:00 +0200

 

Дзякуй за тлумачэнне цьмянага моманту ў Лужаніна…

(Хоць у 1956-м, калі я пачала перакладаць для ўкраінцаў, адзін з іх часта казаў мне пра складаныя месцы: «Не думай пра тое, што гэта значыць. Мы табе плацім не за разуменне. Проста перакладай!»)

Тут жа далучаю некаторыя каментары да вершаў…

Анатоль Дэбіш:

Хам вярнуўся на родныя гоні

З апраметнай — і проста на трон…

Я крыху непакоюся адносна «Хама». Для ангельскага чытача гэтае слова будзе асацыявацца або з сынам Ноя, або з Хэмам Пэгаці, з дыкенсаўскага «Дэвіда Коперфілда».

Аднак Ноеў сын — хоць і не адданы сын, але зусім не дурань, а Хэм Пэгаці хоць і невялікага розуму, але шчыры просты хлопец — соль зямлі, як мы кажам.

Як я разумею, Хам у беларускай мове — спалучэнне лютага глупства і хітрасці… Асоба, чый кругагляд і мэты вельмі абмежаваныя — але адначасова для дасягнення гэтых мэтаў яна звернецца да найпадступнейшых хітрыкаў, на якія здатная.

Мне здаецца, у нас няма дакладнага эквіваленту… Мы маем некалькі імёнаў для архетыпічных дурняў (у казках і г. д.), але гэта ‘Simple Simon’, ‘idle Jack’ — шчырыя, добрасардэчныя і сумленныя персанажы, і нягледзячы на іхную дурасць, урэшце ўсё складаецца для іх добра (нават калі даводзіцца далучыцца феям, каб уратаваць іх!) — проста таму, што яны ў асноўным добрыя людзі.

Таму… тут не тое што слова не мае канатацыяў або эмацыйнага адпаведніка ў ангельскай, хутчэй яно мае іншыя канатацыі.

Адзіны наш персанаж, падобны да гэтага спалучэннем хітрасці і бязлітаснасці, — Калібан у Шэкспіравай «Буры». Але ж Калібан жыхар субтрапічнай выспы!!!

Віктар Жыбуль. Ніякіх праблемаў… (Я атрымала вялізную асалоду, перакладаючы гэты верш.) [Верш «Я не хачу быць пупом зямлі. У зямлі й без мяне хапае пупоў. Я хачу быць пупом неба». Іншым выклікам быў пераклад верша Веры Бурлак, але гэта мо варта асобнага тэксту. — А. М.]

Арына Балобан. Няма пытанняў. (NB. Для ангельскага чытача гэты верш мусіць быць асабліва выразны, бо стыль перагукаецца з паэмай Фрэнсіса Томпсана «Hound of Heaven». Хоць тут, вядома, сітуацыя супрацьлеглая — душа ўцякае ад Бога!)

Арцём Кавалеўскі. Без пытанняў. (Як вы пабачыце, мне ўдалося захаваць унутраныя рыфмы!)

…………..

Date: Mon, 11 Aug 2003 11:05:07 +0300

 

Дарагая Аляксандра,

далучаю новыя вершы і каментары…

Я спадзяюся даслаць неўзабаве больш, з адпаведнымі нататкамі, у наступныя дні. Спадзяюся, пад канец тыдня…

Але, як вы магчыма чулі, учора быў найгарачэйшы дзень за ўсю гісторыю Англіі (тэмпература паднялася вышэй за 100 градусаў Фарэнгейта, амаль 38 Цэльсія)… Ну, я бачыла і гарачэй, калі была на Сінаі… Але тут праблемаю не толькі спёка, але і вільготнасць, і забруджанасць (праз дарожны рух)… Амаль немагчыма працаваць удзень або спаць уначы.

(Здараюцца і іншыя дзіўныя рэчы… Учора, калі я вярталася з царквы, замок у маіх уваходных дзвярах — яго напоўніцу прасмажыла сонца — пашырыўся ад спёкі, і я не магла ўсунуць у яго ключ!)

У кожным разе, спадзяюся даслаць сёння больш вершаў…

Я адзначыла сабе, што вы думаеце пра ‘chapel’ and ‘church’. Я згаджуся, што гэта мо не так важна. Пры гэтым згадваю вялізныя праблемы з тутэйшай украінскай газетай — калі праваслаўныя сказалі, што яны абражаныя, бо «Калядны зварот» да каталікоў быў апублікаваны перад праваслаўным… Я мяркую і спадзяюся, што вернікі ў Беларусі больш разважлівыя (і больш спагадныя!), аднак лічу, што варта прыгадаць такі выпадак.

Ёсць яшчэ некалькі рэчаў, якія хачу абмеркаваць, але ўжо амаль 9-я гадзіна, і ў мяне цэлы спіс тэлефанаванняў на гэты ранак.

Больш вершаў — і абмеркаванняў — пазней…

……………….

……………….

 

Subject: ад Веры

Date: Tue, 7 Oct 2003 09:42:30 +0200

 

Дарагая Аляксандра,

мне толькі што прыйшла ў галаву трывожная думка! Я меркавала, што мая прадмова будзе мець справу толькі з літаратурнымі матэрыямі — гэта значыць, тлумачыць тое, што Дораці Сэерс у сваіх каментарах да Дантэ называла ‘greater images’ (большымі вобразамі), якія праходзяць праз кнігу (Пагоня, бел-чырвона-белы), а таксама апавядаць пра некаторыя нюансы перакладчыцкай тэхнікі ды таго, што я спрабавала здзейсніць…

Я меркавала, што будзе і прадмова ад радыё, з гісторыяй паўстання кнігі з радыёпраграмы.

Але перачытваючы ваш апошні мэйл, я цяпер раздумваю, ці не чакаецца, што я сама апавяду аб кнізе ў прадмове. Калі так, я магу зрабіць гэта.

У кожным выпадку, ці не маглі б вы паведаміць, наколькі адкрытай (або стрыманай) я мушу быць, апавядаючы пра цяперашнюю сітуацыю ў Беларусі і пра тое, чаму такая кніга выглядае неабходнай? Апёкшыся ў мінулым, цяпер я вельмі асцярожная што да палітычнага «агню». Найгоршае, што можа здарыцца са мною, — адмова ў візе. Гэта будзе сумна, і ўсё ж не трагічна. Але я не хачу ствараць дадатковых праблемаў для вашых людзей!

Спехам,

Вера

 

P.S. ‘Ode to Zmicier Bartosik!’

You wish you had been born a Vilnia cat?

I wish that I could find my Vilnia map!!!!

(I wish I had not lost my Vilnia map!)

 

Апошні абзац — экспромт, гэткі паэтычны шарж, на верш Змітра Бартосіка, што пачынаўся словамі «Мне б нарадзіцца шэрым віленскім катом…» і шчодра згадваў віленскую тапаніміку (Звярынец, Пагулянка, Чырвоны Штраль, Замкавая гара, Ліпоўка, Добрая Рада, Зарэчча). Перакладчыца адгукаецца: «Ода Змітру Бартосіку! Табе б нарадзіцца шэрым віленскім катом? А мне б адшукаць маю віленскую мапу!» — багата паўзабытых рэчаў для перакладу! Я сабрала звесткі пра ўсе згаданыя мясціны з іх магчымымі алюзіямі, з кніжак, мапаў і ад віленскага сябра. А Вера напісала наўздагон, што пракансультуецца яшчэ і з фатографам Дзянісам Раманюком, «яе віленскім экспертам».

 

Subject: Re: ад Веры

Date: Tue, 7 Oct 2003 11:11:24 +0200

 

Дарагая Аляксандра,

так, я была ў Вільні… Чатыры разы, здаецца…

Першы раз у сакавіку 1991 году, з савецкай візай, прыдатнай толькі для Масквы, і больш за тое — з найстражэйшымі інструкцыямі ад нашага амбасадара ў Маскве, каб я кіравалася з дому наўпрост туды, не спыняючыся ў Менску… І крый божа ніякіх пабочных вандровак у Вільню!!! Ён быў злы, бо я выправілася з Масквы ў Кіеў (без належнай візы) і выступіла з прамовай на святкаванні ўгодкаў Шаўчэнкі ў Палацы «Україна», там было шмат пра свабоду і незалежнасць, і яна (пра што я дазналася пазней) транслявалася ў «Астанкіна» на саюзным тэлебачанні…

Што нагадвае мне пра… Ці бачылі вы мой уласны верш на свабоду, «Пралог»? Мне б варта было даслаць яго ў праграму. Але я зразумела (памылкова), што ўжо выкарысталі мой «Рэцэпт цуду» і што ад кожнага чалавека прымаецца толькі адзін верш! Шкада… Мне б хацелася пабачыць, што зрабіў бы з яго беларускі перакладчык…

Вера

 

Subject: Суботнім ранкам — ад Веры

Date: Sat, 11 Oct 2003 06:04:35 +0200

 

Дарагая Аляксандра,

як я казала, я актыўна задзеяная ў гэтак званым «Нацыянальным дні паэзіі» ў чацвер. (Гэта НЕ нашае сапраўднае паэтычнае свята, якое прыпадае на 17 лістапада, дзень Святой Хільды, апякункі ангельскай паэзіі. Шмат у чым яна падобная да Святой Ефрасінні — толькі на шэсць стагоддзяў старэйшая!) Я моцна злуюся на кастрычніцкія святкаванні, бо як рэдактарка паэтычнага часопіса вымушаная таксама рабіць некаторыя рэчы…

Я не спала ўсю папярэднюю ноч, завяршаючы сцэнар для свята, і большасць дня ачуньвала. Толькі што прачнулася… Сёння я мела паўдзельнічаць у Чэлтэнхэмскім літаратурным фестывалі (адна з найважнейшых літаратурных падзеяў у Англіі, але я надта стомленая, каб пайсці).

У любым выпадку, я мушу дапісаць нататкі, прадмову, і засталіся апошнія некалькі перакладаў, якія было б занадта шкада не ўзяць у кнігу…

 

Subject: аб прадмове

Date: Wed, 15 Oct 2003 11:29:22 +0200

Я толькі што атрымала гэты допіс — калі ўжо даслала прадмову…

Дарагая Аляксандра,

выглядае, што я зноў маю доступ да сваёй пошты.

«Без палітыкі» мне пасуе… Было зусім крыху «палітыкі» ў прадмове, але я змяніла прыкладна паўтара сказа. Далучаю папраўленую прадмову.

Пры гэтым адна ці дзве перакладчыцкія нататкі крыху палітызаваныя. Я ўжо не кажу пра самі вершы!!!

Калі ласка, звярніце ўвагу, што я датавала прадмову 25.Х.2003. Калі магчыма, захавайце гэтую дату. Прычына мусіць быць відавочная. [Так, гадавіна той самай вызначальнай сустрэчы з беларускім светам у 1953-м, якая для Веры запачаткавала новае жыццё. — А. М.]

Cпяшаюся… Пазнюся на семінар у 1.00, а дарога туды займае каля гадзіны.

Вера

 

Калі напярэдадні Верыных народзінаў я перачытвала гэтае даўняе ліставанне, згадалася мноства вясёлых, драматычных і дзіўных момантаў падчас падрыхтоўкі кнігі, а таксама ўсё тады перачытанае, высветленае і спазнанае — дзякуючы запытам перакладчыцы. Мне хацелася б цытаваць кожны ліст, бо Вера Рыч і з штодзённых гісторыяў — прыкладам, сняданку або паездкі ў метро — магла зрабіць паэзію. Або анекдот. Але паспрабую пра самае важнае.

 

Subject: Re: Manchester?

Date: Sat, 16 Oct 2004 09:34:05 +0100 (BST)

 

Дарагая Аляксандра,

Выбачаюся, што не напісала раней (я была даволі-такі хворая на бранхіт — і насамрэч дагэтуль хварэю!).

Кнігі прыйшлі трыма хвалямі.

1) Праз студэнтаў Кветкі [Сяброўская мянушка Веры Рыч для Элана Флаўэрса, навукоўца, прафесара Кінгстанскага ўніверсітэта. — А. М.]

2) Праз Джыма Дынглі.

3) Поштаю. Два пакункі заказной поштай — значыць, з вялікай затрымкаю, і да таго ж мне давялося атрымліваць іх на пошце, даволі нязручна, але неістотна — галоўнае, дайшлі.

Я вельмі шчаслівая тым, якая атрымалася кніга. Хоць ужо і знайшла колькі памылак… Ці можна будзе зрабіць спіс памылак? Калі так, я дашлю яго. Вельмі шкада, але прынамсі адна не з маёй віны…

Спадзяюся, у вас усё добра.

Тут у Англіі надвор’е шэкспіраўскае: ‘The rain it raineth every day!’

Вера

 

У тыя дні бел-чырвоныя кніжкі «Poems on Liberty» выпраўляліся і ў Прагу, і ў Англію, і ў Львоў (для сяброў, даследчыкаў і біёграфаў), і ў ЗША праз Пётру Касатага (аўтара сайта «A Belarus Miscellany» з раздзелам пра Веру), і ў Вільню праз студэнтаў і вандроўнікаў, і ў Польшчу, і ў тутэйшыя бібліятэкі — дарэчы, цяпер кніга даступная на сайце Радыё Свабода ў электронным фармаце: http://docs.rferl.org/be-BY/2010/03/22/poems_on_liberty.pdf

Я і далей атрымлівала пошту ад Дарагой Веры, як нязменна і сіметрычна называла яе ў лістах, — на жаль, радзей, бо паменела нагодаў. І, на жаль, часам невыказна сумную пошту.

 

Subject: Навіны

Date: 19.02.2006

 

Дарагая Аляксандра,

пішу, каб паведаміць… што пасля некалькіх месяцаў агулам благога здароўя ў мяне пачаўся рак грудзей… Як толькі гэта зрабілася ясна, дактары імкліва правялі ўсе неабходныя тэсты — але ўсё адно ён развіваецца і пачаў захопліваць лімфатычную сістэму… Таму 26 лютага я выпраўляюся ў шпіталь, і на наступны дзень хірургі зробяць аперацыю…

Калі я ачуняю пасля аперацыі, яны, відаць, распачнуць «прафілактычную» хіміятэрапію — каб забіць як мага больш злаякасных клетак, што могуць распаўсюджвацца ў іншых органах цела… Як вы ведаеце, гэта прывядзе да таго, што мае валасы выпадуць, таму цяпер я сур’ёзна раздумваю пра колер і стыль парыка!

Ну, так або інакш, я была змагаркаю ўсё жыццё, таму, пэўна, зусім натуральна, што я скончу яго — этымалагічна — як «амазонка».

Але я прашу ўсіх, хто мяне ведае, маліцца за мяне. (NB. Святая Агата, здаецца, добрая святая для звароту пры хваробах грудзей.)

Выбачайце, што турбую вас у гэтай справе… Але яшчэ застаецца процьма беларускай літаратуры, якую я хачу перакласці… Таму малітва за маё жыццё і здароўе — ускосным чынам — будзе малітваю і за Беларусь!

Я далучаю ваш адрас да спісу людзей, якіх трэба паінфармаваць пра вынік аперацыі… Які б ён ні быў… Магчыма, вы зможаце перадаць гэтыя навіны і іншым!

А калі здарыцца найгоршае… Калі ласка, папрасіце «Нашу Ніву» апублікаваць пра мяне добры некралог!

Найлепшыя зычэнні ўсім…

Вера

 

Date: 3/24/2006

verarich_emergency@yahoo.co.uk

 

Дарагая Аляксандра,

я жывая — як і варта чакаць — але не настолькі, як бы мне хацелася быць жывой вось проста цяпер…

Джон Мілтан у санеце «On his blindness» («На ягоную слепату») пісаў, што «They also serve who only stand and wait» («І тыя служаць, хто адно стаіць і чакае»…). Аднак стаяць (або хутчэй сядзець!) і чакаць для мяне зусім не лёгка ў гэты момант!!!

Але я думаю і малюся за нашых сяброў… Асабліва за пісьменнікаў! Прашу, перакажыце мае найлепшыя зычэнні ўсім, з кім вы дачыняецеся…

Я ведаю, што шмат хто з вас маліўся за мяне падчас маёй нядаўняй аперацыі. А цяпер мая чарга адказаць узаемнасцю…

Цяжка выказаць, што я хачу перадаць вам усім… Але я мяркую — у святле нашай колішняй супольнай працы — вы зразумееце!

Вера

…………..

…………..

 

Здавалася, Вера пераможа ўсе нягоды і хваробы. Яна не раз хвалілася, што ў яе сям’і жывуць вельмі доўга, і запэўнівала, што ў яе такія ж планы. 18 снежня 2009 года доктар параіў ёй пакласціся ў шпіталь, але і тады Вера аддала перавагу працы над перакладамі, згадваюць сябры. А 20 снежня яна ціха памерла ва ўласным ложку, у лонданскім доме на авеню Веры. Гэтымі днямі, калі ёй споўнілася 80 гадоў, большасць з якіх яна прысвяціла любімай справе жыцця — перакладам беларускай паэзіі, думаеш, што было б справядліва, каб і ў нас тут некалі з’явіўся праспект Веры.

Чытайце таксама

На шведскую мову варта перакласці Караткевіча

Стэфан Эрыксан

На шведскую мову варта перакласці Караткевіча

— Вы спрыяеце перакладу шведскай літаратуры на беларускую мову. Як Вы лічыце, якой літаратуры гэта больш ідзе на карысць, беларускай або шведскай?..

Пісьменнік нічога не павінен

Сяргій Жадан

Пісьменнік нічога не павінен

Кнігаманы і растаманы Усходняй Еўропы чакаюць новых кнігаў Сяргія Жадана, як меламаны чакаюць новага альбому ўлюбёнага гурта, а яго выступаў у родным горадзе – як бушмэны дажджу ў афрыканскай саване...

Пераклады навэлы Эрнэста Хэмінгуэя “The Old Man and the Sea” : вынік перакладчыцкага спаборніцтва

Паліна Маслянкова

Пераклады навэлы Эрнэста Хэмінгуэя “The Old Man and the Sea” : вынік перакладчыцкага спаборніцтва

Гэта дзіва для беларускай літаратурнай сітуацыі, калі па-беларуску існуе хіба толькі сотая доля ад усяе літаратуры, створанай за мяжой, вартай прачытання і засваення ў кожнай нацыянальнай літаратуры праз…

Як Васіль Змея адалеў

Як Васіль Змея адалеў

У сваім блогу “Кніга” мы ўжо закраналі тэму беларускай ілюстрацыі. Цяпер прадстаўляем вашай увазе ілюстрацыі да яшчэ не выдадзенай кнігі “Як Васіль Змея адалеў” аўтарства маладой мастачкі Кацярыны Дубовік.

2199