№18: Некаторыя любяць паэзію

№18: Некаторыя любяць паэзію

...І ўсё адно мы трымаемся за паэзію, усё адно яе пішам, перакладаем і чытаем, знаходзім і адкрываем для сябе новых і забытых паэтаў і паэтак. Усё роўна самотна рухаемся разам з вершам, рухаемся за ім, ухапіўшыся за ягоныя “парэнчы”, спрабуем адшукаць яго пачатак, намацаць яго “мерыдыян” і, як казаў паэт Паўль Цэлан, прыйсці на сустрэчу з сабой.

Чытаць далей

Альгерд Бахарэвіч,
Васіліса Паляніна-Календа

Пра беларускі зборнік казак братоў Грымаў

15 красавіка 2014

У снежні 2013 года ў выдавецтве “Логвінаў” пабачыла свет доўгачаканая кніга братоў Грымаў у перакладзе Альгерда Бахарэвіча з мастацкім аздабленнем Васілісы Палянінай-Календа. Казкі братоў Грымаў атрымаліся запамінальнымі — аўтарскія ілюстрацыі, супервокладка, залатое цісненне… Кніга адразу трапіла ў дзясятку найлепшых кніг і літаратурных падзей года. 

Мінула некалькі месяцаў, і на паліцах кнігарняў зборніка братоў Грымаў ужо не знайсці, выдавец Ігар Логвінаў абяцае дадрукаваць.

Сяргей Календа пагутарыў пра Грымаў з пісьменнікам і перакладчыкам Альгердам Бахарэвічам і мастачкай Васілісай Палянінай-Календа.



Сяргей Календа: Альгерд, як у цябе з’явілася цікавасць да братоў Грымаў і калі ты пачаў іх перакладаць?

Альгерд Бахарэвіч: Гадоў шэсць таму ў адной гамбургскай кнігарні я натрапіў на двухтомнік братоў Грымаў, купіў, сеў чытаць — і раптам адчуў сябе як хлопчык, які прачнуўся ў чароўным лесе. Такім, ведаеш, цёмным, але з сонцам, якое прабіваецца скрозь шаты дрэваў. Неперадавальнае адчуванне. Я й падумаць не мог, што казка можа так узрушыць дарослага чалавека. Праўда, калі быць шчырым, такім ужо дарослым я сябе не лічыў… Можа, таму і ўзяўся перакладаць. А пачаўшы працу, зразумеў, што казка — гэта, як я люблю паўтараць, крышталізаваная літаратура. Без дамешкаў. Прыгожая гісторыя з правільным парадкам словаў, вольная ад аўтарскага славалюбства і лішніх моўных выкрутасаў.

Ну, і да таго ж мне як беларусу і як чытачу крыўдна зрабілася: сорамна не мець на сваёй мове кнігу казак братоў Грымаў. Але гэта потым ужо, і наогул гэта іншая тэма. Я пра высокую місію, у якую тады верыў: кожны беларус, які хаця б трохі валодае замежнай мовай, мусіць перакласці штосьці з таго, што яму падабаецца. Беларуская культура мусіць заўжды мець пад рукой замежныя тэксты, пераствораныя па-беларуску, бо ёсць такія прабелы…

С.К.: Што было цяжэйшым: зрабіць першыя крокі да перакладу ці адабраць казкі, каб іх перакласці?

А.Б.: Спачатку я працаваў марудна, больш чытаў, учытваўся, спрабуючы адчуць музыку Грымаў. І гэта было самае цяжкае. У іх жа ёсць казкі, запісаныя імі проста на дыялектах, без, так бы мовіць, перакладу на хохдойч. Праблема была яшчэ і ў тым, каб яны натуральна гучалі па-беларуску, і тут уся мая праца ляснула б, калі б не Сяргей Шупа, які пагадзіўся быць рэдактарам кнігі. Я не лічу сябе добрым перакладчыкам, мне пакуль не хапае слыху і навыкаў. Пісаць самому і перакладаць — дзве розныя стыхіі. Найбольш плённа я пачаў працаваць, калі жыў у доме Генрыха Бёля ў вёсцы Лянгенброх. Там, бывала, я перакладаў па казцы за дзень.

С.К.: Ці была задума пакінуць менавіта такую колькасць казак для беларускіх чытачоў?

А.Б.: Спачатку была задума перакласці ўсе дзвесце тэкстаў, якія ўваходзяць у кананічнае выданне Грымавых казак. І выдаць іх з каментарамі — зрабіць такое сабе квазінавуковае выданне. Але потым быў зроблены выбар на карысць «прыватнай калекцыі Альгерда Бахарэвіча». Бо так, здаецца, больш цікава для чытача і кніжка атрымалася б для ўсіх, а не толькі для аматараў нямецкай літаратуры і гісторыі ХІХ стагоддзя. Я проста адабраў некалькі дзясяткаў казак, якія найбольш падабаюцца мне самому.

С.К.: Якая казка далася цяжэй за астатнія? Якія перашкоды сустракаліся на шляху, ці, так бы мовіць, складанасці перакладу?

А.Б.: Напэўна, цяжэй за ўсё даваліся казкі на дыялектах. Іх не так шмат, наколькі я памятаю, але гэта як перакладаць з асобнай мовы. І яшчэ тыя казкі, якія я чытаў упершыню. Калі перакладаеш казку пра ваўка і семярых казлянятаў, вядомую абсалютна ўсім, або там «Чырвоны каптурок», — гэта адно, а вось калі перад табой вялікі і ніколі дагэтуль не чытаны тэкст… Напрыклад, «Дзяўчына без рук» або «Тры фельчары».

Пэўную цяжкасць уяўлялі для мяне вершаваныя тэксты, якія там-сям раскіданыя па казках і часам напалову складаюцца з гукаперайманняў або проста з нейкіх чыста фанетычных гульняў. Але паэзія мне не чужая, я сам часам вершы пішу і вершаскладаннем, як і любы літаратар, валодаю дастаткова. «Буркі-буркі-вічкі, кроў у чаравічку, і нага ў ім пухне, пашукай на кухні»... Ці яшчэ: «Уцякай, пакуль жывая, тут жыве забойцаў зграя», — не думаю, што атрымалася так ужо кепска.

С.К.: Якая аўдыторыя будзе чытаць казкі?

А.Б.: У гэтай кнізе ёсць казкі досыць жудасныя і крывавыя. Некалі нават была ідэя, што іх варта было пазначыць адмысловым значком, чэрапам там з косткамі ці нейкім яшчэ. Але прэзентацыя кніжкі паказала, што страхі перабольшаныя. Дзеці ўсё ўспрымаюць адэкватна, баяцца хутчэй дарослыя. Літаратура наўрад ці здольная зрабіць з чалавека пачвару, калі ён сам гэтага ўпотай не хоча. Так што гэта кніжка для ўсіх. І казкі ў ёй сабраныя самыя розныя. У Грымаў наогул можна выдзеліць чатыры асноўныя карпусы казак: чарадзейныя, прыгодніцкія, дыдактычныя і абсурдысцкія. Усе яны так ці інакш прадстаўленыя ў кніжцы.

С.К.: Чаму для выдання абралі менавіта выдавецтва "Логвінаў"?

А.Б.: Як вядома, выдавецтваў, якія мелі б інтарэс да беларускамоўных кніг, у нас не так шмат. Адкажу так: выдавецтва «Логвінаў» не толькі выказала вялікую цікавасць да Грымавых казак — яно зрабіла ўсё магчымае, каб кніжка выйшла менавіта ў іх.

С.К.: Чаму было вырашана абраць мастаком Васілісу Паляніну-Календа?

А.Б.: Ад самага пачатку мне хацелася, каб кніжку праілюстраваў мастак, які не працуе ў звычным усім мульцяшна-казачным, кічавым стылі, каб ілюстратар быў адметны, з унікальнай манерай і пазнавальны. Васіліса акурат такая — з тонкім разуменнем казкі як жанру і вельмі арыгінальным стылем, які немагчыма падрабіць. У кнізе чуваць голас сапраўднага мастака, і я вельмі рады гэтаму. Дзякуй Васілісе, дзякуй усім, хто спрычыніўся да выдання, дзякуй чытачам, дзякуй братам Грымам.

Сяргей Календа: Васіліса, скажы, якія былі твае першыя ўражанні ад казак?

Васіліса Паляніна-Календа: Самыя добрыя! Казкі неверагодныя, цудоўныя, трэшавыя і прывабныя ўсім гэтым. Такі смелы і вельмі прыемны фармат дакладна не здольны пакінуць кагосьці абыякавым.

С.К.: Як з’явілася ідэя менавіта такога стылістычнага аздаблення кнігі?

В.П-К.: Спачатку былі накіды, якія абазначалі агульную стылістыку і тэхніку выканання. А падчас працы з’явілася шмат незапланаваных нюансаў. Самі казкі дыктавалі ўмовы, а я іх выконвала. Усё як заўсёды — працоўны праект з непрадказальным фіналам.

С.К.: Што выклікала складанасці?

В.П-К.: Складанасцяў як такіх, не было. Як могуць з’явіцца складанасці, калі тэксты казак настолькі вольныя і свабодныя ад сацыяльных ці маральных нюансаў, што любая ілюстрацыя будзе апраўданай! Гэта мара для мастака — ніякіх абмежаванняў, пажаданых умоваў ці завуаляваных знакаў. Робіш так, як адчуваеш. Адзінае, што можа замінаць у такіх ідэальных умовах, — неабходнасць трымаць розум у межах, каб не звар’яцець ад радасці ці бясконцасці прасторы.

С.К.: Як доўга ты працавала з кнігаю?

В.П-К.: Адно спякотнае беларускае лета. І я вельмі ўдзячная Альгерду за гэты цудоўны падарунак.

С.К.: Які герой ці ілюстрацыя твае самыя любімыя?

В.П-К.: Самай запамінальнай для мяне была “Дзяўчынка без рук”. Вылучыць адну ілюстрацыю не тое каб складана, а неяк бессэнсоўна. Кожная з іх прайшла ўнутраную фільтрацыю, і разам яны склалі цэльны праект. Не тое каб адна без другой не змаглі існаваць, проста навошта цяпер вылучаць адзіную, калі нават аўтараў было двое?

С.К.: Ці атрымалася выканаць усё, што было запланавана?

В.П-К.: Так, я лічу, што ў нас атрымаўся вельмі прывабны для беларускай прасторы праект. Я спадзяюся, што ў будучыні ён выйдзе за межы краіны з такой жа казачнай смеласцю, з якой былі напісаныя і перакладзеныя тэксты.


Ілюстрацыі з кнігі "Браты Грым. Казкі":


Да казкі "Сем крумкачоў"




Да казкі "Пані Трудэ"



Да казкі "Дзяўчына без рук"



Да казкі "Корбэс"




Да казкі "Жаніх-разбойнік"


Тэкст — Сяргей Календа, фота — Васіліса Паляніна-Календа і Юля Цімафеева для prajdzisvet.org

Чытайце таксама

Мяне вельмі вабіць мова памылкі

Дзмітры Плакс

Мяне вельмі вабіць мова памылкі

— Дзмітры, наколькі я ведаю, Вы пішаце паэзію на трох мовах. У вас ужо выйшлі кнігі паэзіі па-руску, па-беларуску і па-шведску. Раскажыце, калі ласка, на якой мове Вы пачалі пісаць спачатку і як абралі…

Вобраз Біт-пакалення ў эсэістыцы Джэка Керуака

Святлана Астапук

Вобраз Біт-пакалення ў эсэістыцы Джэка Керуака

У сучаснай свядомасці вобраз Біт-пакалення, асацыюючыся з неймавернай колькасцю штампаў, зрабіўся ў значнай ступені здабыткам масавай культуры. Для моладзі нашага часу бітніцтва можа проста абазначаць…

Дзяцей проста трэба слухаць

Юя Вісландэр

Дзяцей проста трэба слухаць

Калі мае дзеці былі маленькімі, мы жылі разам з іншымі сем’ямі, і разам з іх дзеткамі складалі песні, казкі, прыдумлялі рухавыя гульні, і ўсё гэта на словы саміх дзяцей...

Прэмія перакладной мастацкай літаратуры газеты The Independent

Прэмія перакладной мастацкай літаратуры газеты The Independent

У траўні 2008 года адбылося ўручэнне брытанскай Прэміі перакладной мастацкай літаратуры газеты Independent (Independent Foreign Fiction Prize)...

334