№21: Знак прысутнасці

№21: Знак прысутнасці

Мы прысвячаем новы нумар “ПрайдзіСвета” феномену сувязі літаратуры і гомасэксуальнасці, альбо, кажучы мовай ХХІ стагоддзя, сувязі літаратуры і ЛГБТК. Ці застаецца літаратура літаратурай, калі адкрывае нам сусвет цялеснасці, сэксуальнасці, інтымнасці? Чаму беларуская літаратура моцная ў апісанні вайны і такая бездапаможная, стэрыльная ў апісанні цялеснасці і сэксуальнасці? Ці існуе беларуская ЛГБТК-літаратура? На гэтыя і іншыя пытанні можна будзе знайсці адказы ў нумары

Чытаць далей

Ян Чачот (Jan Czeczot)

1796 - 1847

Ян Чачот

Паэт-рамантык, філамат, фалькларыст, этнограф і драматург, сябра Адама Міцкевіча. Нарадзіўся 7 ліпеня 1796 у вёсцы Малюшычы ў сям’і беззямельнага шляхціца Тадэвуша Чачота і Клары з Гасіцкіх. Быў ахрышчаны ў парафіяльным касцёле ў Варончы, прычым двойчы — спачатку ўніяцкім, а потым каталіцкім святаром, які даў яму другое імя Антоні. З Малюшычаў Чачоты, якія арандавалі там фальварак, праз нейкі час перабраліся пад Баранавічы ў фальварак Рэпіхава Навамыскай парафіі (цяпер Ляхавіцкі раён), дзе яго бацька ўладкаваўся аканомам да памешчыка Тызенгаўза.

Адсюль, недзе ў 1809 годзе, Ян Чачот перабраўся у павятовы горад Наваградак, дзе ў 1809—1815 гадох вучыўся ў дамініканскай школе. Тут ён пасябраваў са сваім аднакласнікам Адамам Міцкевічам.

Увосень 1815 году Чачот выехаў у Вільню, дзе ў 1816 годзе паступіў на факультэт маральных і палітычных навук Віленскага ўніверсітэта, але праз фінансавыя цяжкасці правучыўся толькі год. Каб зарабіць на хлеб, спачатку меў невялікі заробак за паслугі віленскім адвакатам, а потым уладкаваўся пісарам у Радзівілаўскую пракураторыю. У кола Чачотавых абавязкаў уваходзіла ўпарадкаванне і капіяванне спадчынных дакументаў. У сувязі з гэтым даводзілася выязджаць у Наваградак, Мінск, Варшаву і іншыя гарады. Нягледзячы на вялікую занятасць, працягваў наведваць вольным слухачом асобныя лекцыі Іяхіма Лялевеля і Ігната Даніловіча: вывучаў літаратуру, гісторыю, мовы і асабліва права, імкнучыся стаць адвакатам.

16 красавіка 1818 па рэкамендацыі Адама Міцкевіча залічаецца ў Таварыства філаматаў. Карыстаўся вялікаю павагаю сяброў за вясёлыя песні і вершы, якія пісаў “на народнай гаворцы” да ўсіх сходак і вечарынак Таварыства.

На паэтычным турніры 21 снежня 1818 Ян Чачот быў прызнаны трэцім паэтам пасля Адама Міцкевіча і Тамаша Зана.

З утварэннем Таварыства філарэтаў быў абраны кіраўніком Блакітнага аддзела (саюза) — літаратурнага. Тут ён вельмі актыўна ўзяўся за выхаванне літаратурнай моладзі, з вялікай патрабавальнасцю ставячыся да яе творчасці, за што маладыя літаратары жартам празвалі яго Ментарам. Узяў пад асабістую апеку Антонія Эдварда Адынца.

У 1919 годзе паводле хронікі Марціна Бельскага і Яна Длугаша Чачот напісаў лібрэта оперы “Малгажата з Зэмбаціна”. Адам Міцкевіч лічыў гэтае лібрэта творчай удачай сябра, даваў высокую ацэнку музычнасці верша ў пачатковых арыях.

У 1820 годзе Чачот пачаў вывучаць нямецкую мову, што, скончылася перакладам некалькіх нямецкіх вершаў. Выступаў у якасці рэдактара і карэктара першага паэтычнага зборніка Адама Міцкевіча, калі той знаходзіўся ў Коўне. Клапаціўся пра яго выданне ў Вільні.

У 1823 арганізаваў паэтычны клуб “Касталія”, куды ўваходзілі будучы збіральнік і перакладчык літоўскіх песняў Эмерык Станевіч, паэт і перакладчык Юліян Корсак і іншыя.

Па справе віленскіх згуртаванняў моладзі Чачот быў арыштаваны 10 кастрычніка 1823 і зняволены ў колішнім касцёле місіянераў, дзе яго пратрымалі да 22 кастрычніка 1824. У часе арышту ужо сабраў значную колькасць народных песняў, якія ўвайшлі ў яго рукапісны зборнік “Песенькі і іншыя творы”, складзены ў турме паміж допытамі і перададзены на захаванне Зосі Малеўскай, сястры філамата Францішка Малеўскага.

Яна Чачота абвінавачвалі “в чтении на собраниях филаретов дерзких и ругательством против россиян наполненных стихов и в произнесении приветствий и речей, противных верности к Российскому Престолу”. Каб адвесці пагрозу ад арыштаваных таварышаў, браў на допытах віну на сябе, за што разам з Тамашом Занам і Адамам Сузіным панёс самае суровае пакаранне — дзесяцігадовае выгнанне ў Расію. Па абвяшчэнні выраку спачатку адбываў пакаранне ў крэпасці Кізіл, перакладаў Вашынгтона Ірвінга (пераклад выйшаў у Вільні, 1830). Адсюль яго ў траўні 1825 перавялі ва Уфу. У 1827 паступіў на дзяржаўную службу канцылярыстам у бюро мясцовага губернатара.

У 1830 годзе змог пераехаць у Маскву. З 1831 па 1833 працаваў у Цверы і Таржку. У Цверы захапіўся збіраннем мясцовых этнаграфічных і фальклорных матэрыялаў, якія дасылаў свайму сябру-філамату, манголазнаўцу Юзафу Кавалеўскаму ў Казань, куды той быў высланы. Гэтыя матэрыялы загінулі ў часе паўстання 1863 году ў варшаўскай кватэры Кавалеўскага, які да гэтага часу вярнуўся ў Польшчу.

У 1833 Чачоту дазволілі вярнуцца ў Беларусь, у мястэчка Лепель, дзе ён уладкоўваецца канцылярыстам у дырэкцыю Бярэзінскага канала. За добрую службу атрымлівае чын губернскага сакратара. У Лепелі Ян Чачот заняўся зборам народных песняў, якія потым увайшлі ў яго зборнікі.

Толькі ў 1839 “государь император высочайше повелеть соизволил” адпусціць Яна Чачота дамоў, на Наваградчыну, і зняць з яго паліцэйскі нагляд. Па вяртанні Чачот пераязджае ў Шчорсы, дзе ўладкоўваецца на пасаду бібліятэкара да апекуна філаматаў і філарэтаў графа Адама Храптовіча. Тут ён беспаспяхова спрабуе зацвердзіць у дваранстве сваю галіну роду Чачотаў, а таксама актыўна займаецца збіраннем і публікацыяй беларускага фальклору. Пасля смерці гаспадара Шчорсаў (1844) разлічваў на службу ў бібліятэцы ў Лагойску, але Канстантын Тышкевіч не адгукнуўся на яго прапанову. Пазней жыў у сваіх сяброў на Наваградчыне — спачатку ў Вяржбоўскіх у Далматаўшчыне, потым у Рафала Слізня у Вольнай і Бортніках, займаўся выданнем у Вільні сабраных ім твораў беларускага фальклору.

У надзеі паправіць здароўе ўвесну 1847 выехаў у Друскенікі “на воды”, дзе ў жніўні з ім здарыўся параліч. Лекаванне не дало чаканага выніку, і 23 жніўня 1847 Ян Чачот памёр у суседняй з Друскенікамі вёсцы Ротніца, дзе быў пахаваны паблізу касцёла. Праз дзесяць гадоў пасля пахавання намаганнямі гарадзенца Заторскага над магілай Чачота быў пастаўлены помнік, на якім адбілі эпітафію Антонія Эдварда Адынца.

Чытайце таксама

Тон Тэлеген

Тон Тэлеген

Нідэрландскі паэт і празаік Тон Тэлеген (сапраўднае імя — Антоніюс Ота Германус) знакаміты сваімі парадаксальнымі казкамі для дзяцей і дарослых

Карын Бое

Карын Бое

Шведская паэтка, эсэістка, празаік. Належыць да другога пакалення мадэрністаў

Сара Тысдэйл

Сара Тысдэйл

Амерыканская паэтка Сара Тысдэйл нарадзілася 8 жніўня 1884 году ў сям’і, што адносілася да забяспечанага сярэдняга класу

Янка Запруднік

Янка Запруднік

Беларуска-амерыканскі гісторык і публіцыст, актыўны дзеяч беларускай дыяспары ў ЗША.

2089