№21: Знак прысутнасці

№21: Знак прысутнасці

Мы прысвячаем новы нумар “ПрайдзіСвета” феномену сувязі літаратуры і гомасэксуальнасці, альбо, кажучы мовай ХХІ стагоддзя, сувязі літаратуры і ЛГБТК. Ці застаецца літаратура літаратурай, калі адкрывае нам сусвет цялеснасці, сэксуальнасці, інтымнасці? Чаму беларуская літаратура моцная ў апісанні вайны і такая бездапаможная, стэрыльная ў апісанні цялеснасці і сэксуальнасці? Ці існуе беларуская ЛГБТК-літаратура? На гэтыя і іншыя пытанні можна будзе знайсці адказы ў нумары

Чытаць далей

Закарпацце літаратурнае, альбо У госці да русінаў

3 жніўня 2010

Русінская мова (руська бесіда, руски язик і інш.) – ці нават русінскія мовы (бо склад дыялектаў русінскай мовы – таксама адкрытае пытанне) – бытнуе на землях, дзе жывуць прадстаўнікі русінскага этнасу: Закарпацкая вобласць Украіны (ці Падкарпацкая Русь), Усходняя Славакія, Ваяводзіна ў Сербіі, асобныя вобласці Харватыі, Венгрыі, Румыніі і Польшчы. Паводле розных падлікаў, колькасць русінаў складае ад 1 да 2 мільёнаў чалавек.

Украінскія лінгвісты на сённяшні дзень адмаўляюць русінскай у статусе асобнай мовы і называюць яе адным з украінскіх дыялектаў; адпаведна, у рэестры нацыянальнасцяў Украіны русінаў няма. Аднак мясцовае насельніцтва Закарпацця вызначае сябе вельмі дакладна – русіны – і ставіць перад сабой мэту дабіцца прызнання сваёй нацыянальнасці. Існуе шэраг русінскіх суполак (прычым не толькі на тэрыторыі Закарпацця), выдаюцца кнігі на русінскай мове і пра русінскую мову, праводзяцца кангрэсы русінаў.

На вітрыне галоўнай кнігарні горада Ужгарада – адміністрацыйнага цэнтру Закарпацкай вобласці – так і напісана: “Творы сусветных, украінскіх і закарпацкіх пісьменнікаў”.



Праўда, цяпер кнігарня зачыненая на рамонт, і кнігі прадаюцца крыху далей, у краме з лаканічнай назвай “Кнігі”. Пытаюся ў прадавачкі, ці ёсць кнігі на русінскай мове ці слоўнікі. “Канечне, ёсць”, – адказвае яна і прыносіць “Русінска-ўкраінска-рускі і руска-ўкраінска-русінскі слоўнік” Дзмітрыя Попа, спецыяліста па русінскім фальклоры і лінгвістыцы, філолага-славіста і перакладчыка.



Апроч гэтага, прадавачка паказвае некалькі краязнаўчых кніг і кнігу вершаў сучаснага русінскага паэта Івана Сітара, а на пытанне, дзе яшчэ ў горадзе можна знайсці літаратуру на русінскай, адпраўляе ў букіністычную краму на плошчы Шандара Пецёфі.

Дарэчы, пра Шандара Пецёфі і венграў увогуле. Падкарпацкая Русь доўгі час уваходзіла ў склад Венгрыі (у тым ліку Аўстра-Венгрыі), а таму тут дагэтуль жыве шмат венграў; самі русіны з вялікай павагай ставяцца да венгерскай культуры. У русінскай мове, апроч стараславянізмаў, ёсць шмат венгерскіх словаў, і гэта яшчэ больш збліжае два народы. Помнікі венгерскай культуры сустракаюцца тут ледзь не на кожным кроку. Напрыклад, такі помнік класіку венгерскай літаратуры знаходзіцца на аднайменнай плошчы:



А такі барэльеф – у Мукачаўскім замку (горад Мукачава знаходзіцца за сорак кіламетраў ад Ужгарада):



Адна з музейных залаў Мукачаўскага замка цалкам прысвечаная творчасці гэтага венгерскага паэта:



Але вернемся ў букіністыку на ужгарадскай плошчы Шандара Пецёфі. Сама букіністыка выглядае досыць незвычайна:





Тут можна знайсці значна больш русінскіх кніг, чым у кнігарні “Кабзар”. Вось так, напрыклад, выглядае рэпрынт граматыкі русінскай мовы Івана Гарайды, выдадзенай у 1941:



У 2010 годзе быў выдадзены зборнік твораў класіка русінскай літаратуры Аляксандра Духновіча (1803–1865), аўтара “Гімна падкарпацкіх русінаў”, які пачынаецца словамі:

                                  Подкарпатскіи русины
                                  Оставьте глубокій сон!



Нягледзячы на тое, што русінская мова лічыцца ва Украіне дыялектам, у горадзе Ужгарадзе імем Духновіча названая цэнтральная вуліца, якая выводзіць да аднаго з самых знакамітых будынкаў Ужгарада – грэка-каталіцкага сабора:



Дарэчы, у горадзе Мукачава імем Аляксандра Духновіча таксама названая адна з цэнтральных вуліц. Ёсць там і помнік пісьменніку, аднак стаіць ён не на самой вуліцы Духновіча, а непадалёк ад яе – на вуліцы Пушкіна:



А за пару крокаў ад яго – помнік Кірылу і Мяфодзію на аднайменнай плошчы:



Анталогія сучасных русінскіх падкарпацкіх паэтаў выйшла ў 2009 годзе. Яна ўлучае не толькі паэтычныя творы і пераклады (Міхаіла Чухрана, Паўла Чучкі, Івана Пятроўцыя, Юрыя Чоры, Рамана Пішчальніка, Івана Сітара, Міхаіла Кеміня, Мараны Неймеці, Міхаіла Бяленя), але і русінскія прымаўкі, анекдоты, пракляцці, замовы, карыкатуры, камічныя псеўдацытаты (напрыклад: “Мüй язык – езопüськый! – я придумав сам, і овüн жіве додниська. Ваш язык – русинськый! – дав вам Бог, і тому овüн безсмертный. Езоп”) і шмат чаго іншага.



Дарэчы, букіністам у крамцы, размешчанай на плошчы Шандара Пецёфі, аказаўся адзін з аўтараў зборніка “Антологія днишньоï русинскьоï лïтературы” – Іван Пятроўцый, пісьменнік, перакладчык і ўкладальнік многіх русінскіх кніг, у тым ліку згаданай анталогіі. Так, у ёй змешчаныя не толькі яго вершы, але і пераклады (товмацтва) самых розных твораў: “Псалом Давідuв, пятнадцятый”, “Спüванка до Лесбіï” Сапфо, “Спüванкы вагантüв”, “Спüванка за Фіндлея” Роберта Бэрнса, “Ворон” Эдгара Алана По, “Спüванка за здыхлятіну” Шарля Бадлера, “Пяна шіфа” Арцюра Рэмбо і інш. Кнігу ўласных вершаў Івана Пятроўцыя таксама можна знайсці на палічках крамкі:



Яшчэ адна русінская кніга, якую можна знайсці на палічках крамы, – перавыданне кулінарнай кнігі Ганны Мікіты (1896–1985). А ў канцы кнігі змешчаныя два вершы – “Спüванка за солонину” Івана Пятроўцыя і яго пераклад – “Празнична спüванка” Шандара Пецёфі.



Зрэшты, гэта – далёка не ўсе мастацкія, краязнаўчыя і навуковыя выданні, што выйшлі па-русінску. Развіццё і кадыфікацыя гэтай мовы ідзе сваім ходам, і будзем спадзявацца, што русінская літаратура падорыць свету яшчэ не аднаго цікавага пісьменніка.

Чытайце таксама

Вера Бурлак стала сёлетняй лаўрэаткай прэміі Шэрмана

Прэмія імя Карласа Шэрмана была ўручана Веры Бурлак за паспяховы сінтэз перакладчыцкіх тэхнік пры пераўвасабленні мастацкага ўніверсуму Льюіса Кэрала ў перакладзе кнігі «Скрозь Люстэрка і што ўбачыла там…

Прэмію Шэрмана ўручаць 25 кастрычніка

Сёлета на прэмію Шэрмана намінаваліся 32 кнігі, перакладзеныя з 15 моваў.

"Габрэйскі акцэнт": прэзентацыя новага нумару часопіса "ПрайдзіСвет"

11 верасня ў кнігарні “логвінаЎ” пройдзе вялікая “афлайнавая” прэзентацыя “Габрэйскага акцэнту” — новага нумару “ПрайдзіСвета” — з удзелам вядомых беларускіх аўтараў і перакладчыкаў.

Сэкс, джаз і алкаголь: выйшаў даведнік па Вільні шалёных 70-х

Пасля цяжкай працяглай працы выйшаў з друку першы беларускі пераклад славутага рамана "Віленскі покер" Рычарда Гавяліса. Антысавецкі дэтэктыў, эратычны трылер і разам з тым даведнік па аўтэнтычнай Вільні,…

іншыя навіны
686