№21: Знак прысутнасці

№21: Знак прысутнасці

Мы прысвячаем новы нумар “ПрайдзіСвета” феномену сувязі літаратуры і гомасэксуальнасці, альбо, кажучы мовай ХХІ стагоддзя, сувязі літаратуры і ЛГБТК. Ці застаецца літаратура літаратурай, калі адкрывае нам сусвет цялеснасці, сэксуальнасці, інтымнасці? Чаму беларуская літаратура моцная ў апісанні вайны і такая бездапаможная, стэрыльная ў апісанні цялеснасці і сэксуальнасці? Ці існуе беларуская ЛГБТК-літаратура? На гэтыя і іншыя пытанні можна будзе знайсці адказы ў нумары

Чытаць далей

Антон Францішак Брыль

Паэзія Гая Валерыя Катула ў беларускіх перакладах XX і першай дэкады XXI ст.

26 снежня 2013

Паэзія Гая Валерыя Катула ў беларускіх перакладах XX і першай дэкады XXI ст.

 1. Уступ

 

Рыхтуючы агляд беларускіх перакладаў Катула, я перадусім меў на мэце спрасціць пераклад­чыкам сённяшнім (і сабе ў тым ліку) далейшую працу з гэтым аўтарам. Адначасова хацелася б стварыць і прыклад метадалогіі для такіх даследаванняў па іншых антычных паэтах, бо нязробленай працы такога кшталту пакуль што вельмі шмат.

 

Для пачатку вызначым кола тэкстаў, якія збіраемся абмяркоўваць. У акрэслены перыяд Катула на беларускую мову перакладалі Уладзімір Клішэвіч, Уладзімір Караткевіч, Лявон Баршчэўскі, Жанна Некрашэвіч-Кароткая і перакладчыцкі дуэт Андрэя Хадановіча з Сяргеем Карчыцкім. З удзячнасцю пазначаем, што ў складанні гэтага спіса нам нямала дапамог агульны агляд беларускіх перакладаў антычнай класікі, зроблены некалькі гадоў таму Н. Несцер[1]. Ніжэй спіс перакладаў раскрыты падрабязна. Заўважым, што захаваныя да нашых дзён вер­шы і фрагменты вершаў Катула — як і любога іншага антычнага аўтара — надзвычай добра каталагізаваныя і вядомыя напералік, так што вызначэнне ці ўдакладненне арыгінала верша — справа амаль механічная.

 

У бібліяграфіі У. Клішэвіча[2] знаходзім чатыры тэксты, пазначаныя словамі “З Катула”. Для трох з іх нават па першых радках лёгка вызначыць катулаўскія арыгіналы. Гэта Carm.49 (“Марк Тулій, ты зацямніў прамоўцаў найлепшых...”), Carm.57 (“Бессаромнікаў дзіўных сабралася пара...”) і Carm. 93 (“Аніяк не імкнуся табе спадабацца я, Цэзар...”). Чацверты аказваецца цікавым кур'ёзам, на якім варта спыніцца. Гэты тэкст, азагалоўлены “Старажытнай грэцкай бабе, калі б яна дамагалася майго кахання”[3], — не вельмі ўдалы, але лёгка пазнавальны пераклад парадыйнага верша Казьмы Пруткова “Древней греческой старухе, если б она домогалась моей любви. Подражание Катуллу”. Калі пераклад зроблены ўжо ў эміграцыі, то з арыгіналам Клішэвіч мог пазнаёміцца праз анталогію “Русский Парнас”[4]. Не бярэмся адгадваць, на якім этапе здарылася блытаніна з аўтарствам верша, але гэты прыклад з асабліваю яснасцю тлумачыць, чаму пры публікацыі ці даследаванні перакладаў вызначаць арыгіналы цалкам неабходна.

 

У. Караткевіч пакінуў досыць шматлікія пераклады з Катула. У зборніку “Галасы маіх сяб­роў” прадстаўленая найбольш поўная вядомая нам падборка: пераклады Carm. 2, 3, 5, 7, 8, 9, 10, 11, 13, 16, 37, 46, 52, 55+58b, 57, 58, 76, 77+78b, 79, 85, 87+75, 101, 107[5]. Пераклад Carm.107 памыл­кова пазначаны нумарам 82, пераклад Carm. 9 — нумарам 49, пераклад Carm. 57 — нумарам 58 (які такім чынам ужыты двойчы). Пераклад аб'яднаных у адзін верш Carm. 87 і 75 (нярэдкая ў старых вы­даннях кан'ектура) пазначаны проста нумарам 75. Тэксты суправаджаюцца камен­тарамі самога Караткевіча.

 

Нарэшце, пераклады яшчэ трох вершаў адносяцца да зусім нядаўняга часу. Адзін з буйных твораў Катула, Carm.68, быў перакладзены Ж. Некрашэвіч-Кароткай[6], Carm. 5 — Л. Баршчэў­скім[7], Carm.3 — у суаўтарстве А. Хадановічам і С. Карчыцкім[8].

 

У нашым артыкуле мы аналізуем наступныя бакі пералічаных перакладаў:

 

1. Мова, з якой рабіўся пераклад.

2. Перадача вершаваных памераў арыгіналу.

3. Вобраз аўтара, які малююць, яўна ці няяўна, перакладчыкі.

 

Кожнаму з названых аспектаў прысвечаны асобны раздзел. Заў­важым мімаходзь, што яшчэ адну цікавую тэму патэнцыйна складаюць лексічныя пласты катулаўскай паэзіі, аднак і выбар тэкстаў, і падыход да іх у перакладах узятага ў разгляд перыяду не пакідаюць асаблівай прасторы для абмеркавання гэтага аспекту.

 

2. Мовы-крыніцы

 

Тры пераклады Клішэвіча з Катула рабіліся, наколькі мы можам меркаваць, з арыгіналаў ці падрадкоўнікаў. Яго пераклад Флора змушае падазраваць (асабліва ў апошнім радку) выкарыстанне рускага тэксту Брусава, і мы чакалі нечага такога і ў выпадку Катула; аднак ніякія пераклады з тых, якія, на нашую думку, маглі быць у распараджэнні Клішэвіча — ні рускія Фета[9] і Піятроўскага[10], ні польскія Чубка[11] і Рэйса[12], — не выглядаюць праўдападобнымі крыніцамі. На карысць версіі аб працы з арыгіналам сведчаць, думаецца, і цёмныя радкі ў перакладзе Carm.57.3-5 аб Цэзару і Мамуру. У Катула чытаем:

 

nec mirum: maculae pares utrisque,

urbana altera et illa Formiana,

impressae resident nec eluentur.

 

[Няма дзіва; аднолькавыя плямы, тая з горада (г.зн. Рыма), а гэтая з Форміяў, надзейна адбіліся на абодвух ды не змыюцца.]

 

У Клішэвіча ў адпаведным месцы бачым досыць няяснае:

           

Дзіва няма — роўныя плямы распусты

Кажны з іх мае у Форміях, многа і ў Рыме іх ёсць,

Так яны ўеліся — змыць немагчыма[13].

 

Тэкст Катула, сапраўды няпросты, робіцца нашмат больш зразумелым, калі дадаць ясную з іншых вершаў дэталь: Мамура быў родам з Форміяў. Такім чынам, у Катула ёсць выкачаны ў фармійскім брудзе Мамура і выкачаны ў рымскім брудзе Цэзар, а ў перакладзе ўсё зліваецца ў адну малазразумелую канструкцыю. Гэта наўрад ці магло быць пазычана з якога-кольвек тэксту-пасярэдніка.

 

У выпадку перакладаў Караткевіча адказ на пытанне не патрабуе доўгіх пошукаў. Крыні­цаю, па-за ўсякімі сумненнямі, паслужылі знакамітыя рускія пераклады Адрыяна Піятроўска­га — дакладныя па вершаванай форме, але па стылі наўмысна смелыя, са значнаю доляю мадэрнізацыі. Цікаўны чытач можа сам параўнаць пераклады і пераканацца, што яркіх супадзенняў там надзвычайная колькасць, мы ж у рамках артыкула абмяжуемся адным выразным прыкладам з Carm.7.3-6:

 

quam magnus numerus Libyssae harenae

lasarpiciferis iacet Cyrenis

oraclum Iouis inter aestuosi

et Batti ueteris sacrum sepulcrum;

 

[Так шмат, як лівійскіх пяскоў, што ляжаць у сільфіяноснай Кірэне паміж аракулам спякотнага Юпітэра і святарнаю магілаю даўняга Бата.]

 

У Піятроўскага:

 

Ты зыбучий сочти песок ливийский

В напоенной отравами Кирене,

Где оракул полуденный Аммона

И где Батта старинного могила.

 

У Караткевіча:

 

Падлічы пясок пустынь Лівійскіх

У зыбучай, атручанай Кірэне,

Дзе аракул паўдзённага Амона

І дзе Бата дрэўняга магіла.

 

Калі не лічыць рытму, то Караткевіч, відавочна, паўтарае Піятроўскага да дробязяў, нават у недакладнасцях: каштоўны сільфій-laserpicium, прыправа і лек, замяняецца абстрактнаю атрутаю; Юпітэр-Амон, у Катула выкшталцона азначаны як “спякотны Юпітэр”, называецца наўпрост. Ад Піятроўскага Караткевіч пераймае, між іншым, і ўмоўныя назвы вершаў, і тэксталагічныя рашэнні. Пры далейшым разглядзе перакладаў Караткевіча нам непазбежна давядзецца ва ўсім мець на ўвазе гэтую другаснасць.

 

Пераклады Баршчэўскага, Некрашэвіч-Кароткай і Хадановіча ды Карчыцкага не патрабуюць у гэтым раздзеле артыкула шмат месца — мы не знаходзім падставаў сумнявацца, што яны рабіліся з лацінскіх арыгіналаў.

 

 

3. Катулаўскія памеры і іх перадача ў перакладах

 

У вершах Катула скарыстанае досыць шырокае кола метраў: дактылічны гекзаметр, элегічны двуверш, фалекаў гендэкасілаб, халіямб, галіямб, малая сапфічная страфа і інш. Антычныя метрычныя памеры немагчыма (з прычынаў лінгвістычных) дакладна перадаць у многіх мовах, уключаючы і славянскія, таму па форме пераклады аказваюцца непазбежна ўмоўнымі, хаця, калі браць пад увагу ўвесь корпус разнамоўных перакладаў антычнай класікі, на розны лад і ў рознай ступені.

 

Большасць перакладаў, якія разглядаюцца у гэтым артыкуле, схіляецца так ці інакш да аднаго падыходу — паслядоўнай імітацыі метрычнага верша рытмічным, калі чаргаванне доўгіх і кароткіх складоў арыгіналу перадаецца такім жа ці падобным чаргаваннем націскных і ненаціскных складоў у перакладзе.

 

Нават у межах гэтага падыходу дактылічны гекзаметр патрабуе ад перакладчыка прыняць некалькі дадатковых рашэнняў. Па-першае, у адрозненне ад халіямба і да т.п. памераў з іх ясна вызначанай колькасцю складоў, гекзаметрычны радок дапускае замену некаторых дак­тыляў спандэямі. Гэтая асаблівасць можа альбо перадавацца заменаю асобных дактыляў харэямі, альбо не перадавацца зусім — у такім выпадку ўсе стопы рытмічнага гекзаметра, апроч апошняй, будуць дактылямі. Па-другое, у лацінскім гекзаметры надзвычай пашыраная так званая пяціпалоўная цэзура (caesura semiquinaria), гэта значыць цэзура пасля моцнага месца трэцяй стапы (у рытмічным варыянце — пасля трэцяга націску). Катул не быў выклю­чэннем — у ягоных элегічных двувершах пяціпалоўная цэзура сустракаецца ў 84% гекзамет­раў, а больш чым у палове астатніх выпадкаў ужытая аналагічная цэзура ў чацвертай стапе, сяміпалоўная[14]. Перакладчык аказваецца перад выбарам — ігнараваць пяціпалоўную цэзуру, ужываць яе, як у арыгінале, часта, але не цалкам сістэматычна, ці ўжываць яе ва ўсіх выпад­ках, г.зн. яшчэ паўсюдней, чым у арыгінале. Нагадаем, што перадача метрычнага верша рытмічным — у кожным разе імітацыя, таму ігнараванне цэзуры тут нельга лічыць памылкаю, гэта толькі выбар адной з умоўнасцяў. Аднак у выпадку гекзаметра і асабліва гекзаметра ў складзе элегічнага двуверша на карысць выкарыстання пяціпалоўнай цэзуры ў рытмічных перакладах можна прывесці некалькі аргументаў. Перадусім цэзураю кампенсуецца вялікая даўжыня радка, і такім чынам спрашчаецца чытанне — гэтак жа, як і пры дэкламацыі арыгі­нальнага верша. Апроч таго, адсечаны цэзураю пачатак радка метрычна аналагічны палове пентаметра — праўдападобна, менавіта з падваення перадцэзурнага кавалка гекзаметра пентаметр і ўзнік[15]; з гэтай прычыны элегічны двуверш з вытрыманай пяціпалоўнай цэзурай гучыць больш стройна і структуравана.

 

Пераклады Клішэвіча, як чытач ужо меў магчымасць заўважыць па прыведзеных радках, у рытмічным плане цалкам сумбурныя — настолькі, што гаварыць пра тую ці іншую перадачу, напрыклад, фалекава гендэкасілаба (а менавіта гэтым памерам напісаны ў арыгінале працы­таваны вышэй урывак з Carm.57) у яго выпадку не даводзіцца. На пытанне аб прычыне нам, магчыма, найлепей адкажа апублікаваны ў “Архіўнай кнізе” верш самога Клішэвіча, які мае назву “Пентаметры” і памер якога можна назваць пентаметрамі хіба што з вялікаю нацяж­каю[16]. Іншымі словамі, цікавасць Клішэвіча да антычнай метрыкі не падмацоўвалася, на­коль­кі можна меркаваць, яе фармальным веданнем.

 

Пераклады Караткевіча ахопліваюць цэлы шэраг катулаўскіх памераў: фалекаў гендэкасілаб, элегічны двуверш, халіямб, малую сапфічную страфу. Усе яны перададзеныя рытмічнай імі­тацыяй, і ніводны з іх не вытрыманы паслядоўна. Элегічны двуверш, у большасці выпад­каў правільны, усё ж не ўнікае асобных збояў, такіх як дадатковы склад перад цэзураю ў пентаметры:

           

Ўзяў. О бязмежнае гора! О з'едлівец кляты і подлы!

Злодзей і здраднік падлючы! Дружбы забойца і біч!

 

Пяціпалоўная цэзура ў гекзаметры сустракаецца толькі выпадкова, а замены дактыляў харэ­ямі перакладчык унікае; абедзве гэтыя рысы прынятыя ў спадчыну ад Піятроўскага. Больш складаныя памеры перадаюцца, як здаецца, “інтуітыўна”, “на слых” (пры тым, што ў Піят­роўскага яны вытрыманыя строга). У гэтым сэнсе вартыя ўвагі замены некаторых сапфічных адзінаццаціскладовікаў (гендэкасілабаў) у Carm.11 больш частымі ў Катула фалекавымі — праўдападобна, свайго кшталту версіфікацыйная інерцыя перакладчыка. Напрыклад у Піят­роўскага (малая сапфічная страфа — тры сапфічныя адзінаццаціскладовікі і адоній):

           

Со своими пусть кобелями дружит!

По три сотни их обнимает сразу,

Никого душой не любя, но печень
             Каждому руша.

 

У Караткевіча (усе адзінаццаціскладовікі ператварыліся ў фалекавы):

           

Са сваімі няхай кнырамі дружыць!

Абдымае адразу па тры сотні,

Не кахаючы й воднага, а печань
             Кожнаму рвучы.

 

Прыклады збояў у халіямбах і фалекавых гендэкасілабах чытач пры жаданні без цяжкасці знойдзе і сам.

 

У Баршчэўскага бачым паслядоўную рытмічную імітацыю фалекава гендэкасілаба. У асоб­ных радках ёсць збоі рытму, аднак мы не ўпэўненыя, што гэта не просты вынік памылак пры падрыхтоўцы друкаванай версіі — бо прынамсі ў пятым радку ад збою лёгка пазбавіцца, памя­няўшы месцамі два словы.

 

У выпадку Некрашэвіч-Кароткай маем справу з элегічным двувершам. Гекзамеры ізноў чыста дактылічныя, пяціпалоўная цэзура сустракаецца нячаста. Заўважым, што там, дзе яна ўсё ж прысутная, верш пачынае, на наш густ, гучаць лягчэй і званчэй:

           

Я ж разгараўся тады, || як скала трынакрыйская — гэтак,

Ці як Малійскі струмень || з Эты ў зямлі Тэрмапіл...

 

У Хадановіча і Карчыцкага бачым паслядоўную імітацыю фалекава гендэкасілаба рытміч­ным вершам без збояў. Адзначым хіба, што выкарыстанне двухскладовых займеннікаў як цалкам ненаціскных, хоць і дапушчальнае, вымагае ад чытача некаторай звыкласці да гэтага вершаванага памеру (напр. “Бо сканаў верабейка маёй любай”, дзе другі склад слова “маёй” прыпадае на слабае месца ў радку). Аднак гэта, ізноў жа, прэтэн­зія суб'ектыўная.

 

 

4. Пераклады як партрэты аўтара

 

У гэтым раздзеле мы паспрабуем каротка разглядзець успрыняцце Катула перакладчыкамі ў той ступені, у якой яно адбіваецца ў тэкстах перакладаў і, пры наяўнасці, у каментарах.

 

Пераклады Клішэвіча нешматлікія, суседнічаюць з настолькі ж паасобнымі перакладамі з іншых антычных паэтаў і, здаецца, выяўляюць цікавасць не так да менавіта Катула, як да антычнасці агулам. Гэтае ўражанне ўзмацняецца і тым, што тры перакладзеныя вершы згадваюць самых знакамітых сучаснікаў Катула (два вершы — Цэзара, адзін — Цыцэрона), пры тым, што ў агульнай масе катулаўскага корпуса такія вершы займаюць не вельмі значнае месца. Такім чынам, перад намі, імаверна, прыклад найпрасцейшага погляду: Катул як “рымскі паэт наогул”.

 

Бачанне Катула Караткевічам, наўпрост прагаворанае ў каментарах перакладчыка, — больш цікавае, цікавае, як гэта часам бывае, сваёю тыповасцю. Караткевіч — следам за Піятроўскім і ледзь не ўзмацняючы яго ў гэтым сэнсе — прадстаўляе рамантызаванае ўспрыняцце Катула, у свой час вельмі распаўсюджанае, якое пазнаецца па шэрагу рысаў. Па-першае, паэтычныя тэксты прымаюцца за літаральна аўтабіяграфічныя нават там, дзе для гэтага няма яўных падставаў, а безыменныя каханкі атаясняюцца з Лесбіяй часцей, чым гэта можна абгрунтаваць (прыкладам таго і другога разам служыць Carm.37 — гл. у Дэвіда Рэя бліскучае альтэрна­тыў­нае прачытанне гэтага верша як інвектыўнай гульні, у якой Катул жартам прымае ролю камедыйнага ваяра-выхвалякі[17]). Па-другое, вершы, у арыгінальным зборніку размешча­ныя без якога-кольвек сюжэтнага парадку, упарадкоўваюцца — не без цыклічнай логікі — у паслядоўны “раман”, які ў значнай ступені ўзыходзіць да карысных, але часам засмелых пабудоваў Людвіка Швабэ[18]. Па-трэцяе, з безумоўнасцю прымаецца за дакладны той вобраз Лесбіі, які Катул малюе ў вершах пра найгоршыя моманты іх адносінаў, — дапушчэнне, якое небеспадстаўна называлі мізагіністычным[19]; сам Катул разглядаецца пры тым, яўна ці няяўна, як ідэальны закаханы.

 

З такога рамантызаванага погляду натуральным чынам узнікае пэўная стылістычная мадэрні­за­цыя тэксту: Катул здаецца блізкім, універсальным, а нязвыклае ў ім — чымсьці выпадковым і няважным, чым можна ці нават трэба ахвяраваць. У Караткевіча ў гэтым сэнсе цікавы ка­мен­тар да Carm.37, дзе робіцца спроба патлумачыць старажытныя рэаліі сучаснымі аналогіямі. Зразумела, да каментароў з'ява не зводзіцца: успрыняцце аўтара перакладчыкам адбіваецца, напрыклад, на адборы тэкстаў. Так, сярод знаёмых нам перакладаў Караткевіча з Катула няма ніводнага тэксту аб каханні ці эратычным жаданні, яўна звернутага не да Лесбіі: на гэтых старонках не сустрэнеш не толькі Ювенцыя, але і Аўфілены ці Іпсіфілы. Сканструяваны рамантычны Катул аказваецца сапраўдным “аўтарам па Фуко” — штучным прынцыпам, “пры дапамозе якога <...> абмяжоўваюць, выключаць і выбіраюць”[20].

 

Адначасова і мова ды інтанацыя вершаў моцна змяняюцца ў бок звыклай нам рамантычнай паэзіі. Выразны прыклад такой змены акцэнтаў бачым у Carm.76.13-16:

           

difficile est longum subito deponere amorem,

difficile est, uerum hoc qua lubet efficias:

una salus haec est. hoc est tibi peruincendum,

hoc facias, siue id non pote siue pote.

 

[Цяжка ўраз пазбавіцца доўгага кахання, цяжка, але так ці інакш зрабі гэта: у гэтым адзіны ратунак (ці: адзіная бяспека); гэта тое, што ты мусіш здолець, зрабі так — магчыма гэта альбо немагчыма.]

 

У Караткевіча (як і ў іншых выпадках, блізка да рускага тэксту):

           

Цяжка каханне пакінуць і страсць, што гадамі палала,

Цяжка, і ўсё ж адарві, трэба пакінуць, пакінь.

Ў гэтым адным паратунак. Сэрца здушы! Перамучай!

Трэба! Рабі ж так хутчэй. Льга альбо нельга — жыві!

 

Больш лаканічны, але, можа быць, больш выразны прыклад знойдзем у Carm.75, дзе месца арыгінальнага “mens” (слова, якое можа перакладацца ў тым ліку як “розум”) займае ў пера­кладзе “сэрца”. Гэты Катул у параўнанні з арыгінальным менш асэнсоўвае і больш палае.

 

Як успрымаць сёння гэтыя пераклады? Нам цікавымі здаюцца дзве рэчы. Па-першае, Карат­кевіч тут, як было ўжо сказана, прадстаўляе пэўную пашыраную плынь у колішнім падыходзе да Катула. Па-другое, не будзе залішне смелым сказаць, што некаторыя з беларускіх чытачоў упершыню ўбачылі Катула менавіта вачамі Караткевіча — не толькі праз пераклады, але і праз згадкі ва ўласных творах апошняга — напрыклад у вершы “Фантазія”, дзе Катул поруч з Пет­раркам уваходзіць у дзверы “клуба адрынутых”. Адным словам, мы маем тут той нячасты выпадак, калі пэўны значны і агульны этап рэцэпцыі антычнага аўтара магчыма разглядаць на ўласна беларускамоўным матэрыяле. У такой якасці пераклады Караткевіча яшчэ доўга застануцца карыснымі для выкладчыкаў.

 

У выпадку Баршчэўскага, дзе мы маем справу з адным невялікім вершам, цяжка зрабіць шмат высноваў. Можна адзначыць, у кожным разе, што перад намі ізноў выпадак досыць рашучага набліжэння тэксту да меркаванага чытача, але ўжо на ўзроўні дэталяў. Знікае згадка пра су­вязь паміж падлікам і сурочаннем, якая патрабавала б каментароў; знікае і прысутны ў арыгі­нале ў радках 5-6 матыў непазбежнай смерці — верш канцэнтруецца толькі на шчаслі­вым каханні. Такая вольнасць прыводзіць на памяць нядаўнія пераклады выбраных эпіграм Мар­цыяла на ангельскую мову, зробле­ныя Брэнданам Мурсам[21]. Але калі Мурс у роўнай ступені (і дэкларатыўна) смелы і з дэталямі зместу, і з абмежаваннямі формы, не ўнікаючы ні дадат­ковых рыфм, ні верлібру, то пераклад Баршчэў­ска­га па форме, як ужо заўважана, кансерватыўны. Яго можна назваць, з доляю жарту, эквіметрычным і эквілінеарным вольным пераказам — не пазбаўленае ціка­вас­ці спалучэнне.

 

Carm.68, перакладзеная Некрашэвіч-Кароткай, — адзін з найбуйнейшых твораў Катула, а роўна і адзін з найскладанейшых для даследчыкаў і перакладчыкаў; згадаем, што ў нядаўнім агульным дапаможніку па Катулу праблемам гэтага верша прысвяцілі асобны раздзел[22]. Дастаткова яркі прыклад: дагэтуль не існуе кансэнсусу наконт таго, адзін гэта верш ці два асобныя. Заўважым таму, што калі гэты пераклад будзе перавы­давацца, яго варта было б суправадзіць тэксталагічнымі каментарамі — у шэрагу месцаў пера­кладчык непазбежна прымае неадназначныя сэнсавыя рашэнні, бо адназначных проста не існуе. У межах гэтага раздзела адзначым, што перад намі ці не першы ў беларускамоўных перакладах прыклад цікавасці да Катула-эрудыта — поруч з Катулам-каханкам ці нават насу­перак гэтаму апошняму. Вартае ўвагі, між іншым, тое, што ў пазнейшым інтэрв'ю пераклад­чы­ца апісала гэты верш як “прыгожую паэтычную апрацоўку міфа пра Лаадамію і Пратэсілая”[23], вылучыўшы такім чынам са складана пераплеценых тэмаў твора, у тым ліку прыватных, менавіта пераказ даўняга падання — якое, хоць і змешчанае ў цэнтры кампазіцыі, аднак займае меней за палову агульнага аб'ёму і служыць як бы разгорнутым параўнаннем у апісанні сучаснай Катулу рымскай жанчыны.

 

З кароткага верша, перакладзенага Хадановічам і Карчыцкім, колькі-небудзь сур'ёзных вы­сноваў для гэтага раздзела зрабіць, здаецца, немагчыма.

 

 

5. Заключэнне

 

Падводзячы рысу пад напісаным, пераклады, якія тут разглядаліся, можна раздзяліць на тры групы:

1. Пераклады У. Клішэвіча цікавыя самім фактам свайго існавання, але наўрад ці яшчэ ў нейкім плане. Недакладнасць зместу і формы яны не кампенсуюць колькі-небудзь значнымі мастацкімі вартасцямі, і ў агульным іх цяжка не прызнаць поўнаю няўдачаю.

 

2. Пераклады У. Караткевіча зробленыя з рускіх тэкстаў Піятроўскага з дадатковымі вольнасцямі, асабліва што датычыць формы, і вельмі спрэчныя як менавіта пера­клады Катула. Яны, аднак, зусім не пазбаўленыя цікавасці як ілюстрацыі да гісторыі рэцэпцыі Катула і могуць быць рэкамендаваныя студэнтам-філолагам для разгляду ў гэтай якасці.

 

3. Пераклады апошняга часу (Л. Баршчэўскага, Ж. Некрашэвіч-Кароткай, А. Хадановіча і С. Карчыцкага) складаюць адносна аднародную “новую беларускую катуліяну”: усе яны зробленыя, наколькі можна меркаваць, з арыгіналаў і з ясным ды аднастайным падыходам да формы. Менавіта гэтае невялікае кола тэкстаў, на нашую думку, новым перакладчыкам мае сэнс разглядаць як наяўны стан пытання.

 

 

Падзякі

 

Аўтар дзякуе Ганне Янкуце і Кацярыне Маціеўскай, а таксама Агнешцы Фебіг (Biblioteka Główna Uniwersytetu Gdańskiego) за дапамогу ў пошуку патрэбных тэкстаў.

 

Упершыню надрукавана ў зборніку “Рэспубліканскія купалаўскія чытанні” (Гродна, 2013, с. 299—308).

 



    [1]   Н. Несцер. Антычная літаратура ў беларускіх перакладах, выданнях, даследаваннях. // Вестник Полоцкого государственного университета. А. Гуманитарные науки. — 2009. — № 7. — С. 131—136.

[2]    Архіўная кніга. Укл. Л. Юрэвіч, Беларускі Інстытут Навукі й Мастацтва, Нью-Ёрк 1996, c. 210—236.

[3]    Тамсама, с. 197.

[4]    Русский Парнас. Сост. А. и Д. Элиасберг. Лейпциг, 1920, с. 156.

[5]    У. Караткевіч. Галасы маіх сяброў. Мн., 1993, с. 7—25.

[6]    Антычная літаратура ў беларускіх перакладах. Старажытны Рым: Хрэстаматыя. Гродна, 2003. — С. 7—11.

[7]    Тамсама, с. 5.

[8]    Катул. III. Пераклад А. Хадановіча і С. Карчыцкага // Annus Albaruthenicus-2001. — Крынкі, 2001.

[9]    А. А. Фет. Стихотворения Катулла. Исследование, перевод и комментарии. Москва, 2012.

[10]  Катулл. Книга лирики. Перевод и предисловие А. Пиотровского. — Л: 1929.

[11]  Poezye Katulla; prekł. Jan Czubek. Kraków, 1898.

[12]  Katullus. Poezje; ze wstępem Stanisława Witkowskiego; przeł. Zygmunt Reis. Lwów, 1927.

[13]  Бацькаўшчына, №5-6 (136-137), c. 5.

[14]  K. P. Harrington, Roman Elegiac Poets, Bolchazy-Carducci Publishers, 2002, p. 64.

[15]  М. Л. Гаспаров, Очерк истории европейского стиха, изд. 2-е, Москва, 2003, с. 70.

[16]  Архіўная кніга, с. 202.

[17]  D. Wray, Catullus and the Poetics of Roman Manhood, Cambridge University Press, 2001, p. 80—87.

[18]  M. B. Skinner. Introduction // M. B. Skinner, ed., ACompanion To Catullus, Wiley-Blackwell, 2011, p.314—332.

[19]  D. Wray, op. cit., p. 80.

[20]  M. Foucault. What is an Author? // Aesthetics, Method, And Epistemology: Essential Works of Foucault, 1954—1984.The New Press, 1999, p. 221.

[21]  B. Moores. Eighty-Eight Epigrams. MA Thesis, The University of New Brunswick, 2007.

[22]  E. Theodorakopoulos. Poem 68: Love and Death, and the Gifts of Venus and the Muses // M. B. Skinner, ed., A Companion To Catullus, Wiley-Blackwell, 2011, p.2

 

© Антон Францішак Брыль, 2013

Чытайце таксама

Літаратурнае жыццё бостанскага шлюбу

Ганна Янкута

Літаратурнае жыццё бостанскага шлюбу

Калі мяне ў нейкі момант зацікавіла пытанне, што такое бостанскі шлюб, я, безумоўна, найперш набрала гэтае словазлучэнне ў гугле і пачала чытаць запар усё, што ён мне выдаваў.

Старамодна думаць, што нейкая тэма складаная для дзіцячага ўспрыняцця

Яніна Арлоў

Старамодна думаць, што нейкая тэма складаная для дзіцячага ўспрыняцця

Выраз “феномен шведскай дзіцячай літаратуры” разумеюць і прымаюць і тыя, хто вывучае дзіцячую літаратуру на прафесійным узроўні, і тыя, хто абірае кнігі для чытання сваім дзецям ва ўсім свеце...

Рэйтынг найлепшых перакладных кніг-2009

Рэйтынг найлепшых перакладных кніг-2009

У канцы году прынята падводзіць вынікі і складаць усемагчымыя рэйтынгі, даючы направа і налева адзнакі і ацэнкі. Розныя СМІ навыперадкі кінуліся складаць свае “топ-10, 20, 100...” найлепшага і нават найгоршага.…

Успаміны пра электрычнасць

Альгерд Бахарэвіч

Успаміны пра электрычнасць

Прачнуўшыся пасярод ночы, ён адразу ж хапаў паперу і аловак, якія заўжды ляжалі напагатове каля ложка, — і запаўняў радкамі нябачныя аркушы. Так і не запаліўшы святла, ён працаваў над рукапісам некалькі…

756