№21: Знак прысутнасці

№21: Знак прысутнасці

Мы прысвячаем новы нумар “ПрайдзіСвета” феномену сувязі літаратуры і гомасэксуальнасці, альбо, кажучы мовай ХХІ стагоддзя, сувязі літаратуры і ЛГБТК. Ці застаецца літаратура літаратурай, калі адкрывае нам сусвет цялеснасці, сэксуальнасці, інтымнасці? Чаму беларуская літаратура моцная ў апісанні вайны і такая бездапаможная, стэрыльная ў апісанні цялеснасці і сэксуальнасці? Ці існуе беларуская ЛГБТК-літаратура? На гэтыя і іншыя пытанні можна будзе знайсці адказы ў нумары

Чытаць далей

Міхась Скобла: "Мастацкая літаратура" скалечыла зборнік Жылкі

24 верасня 2011

Міхась Скобла:
Уявім сабе: сустрэліся на тым свеце Якуб Колас і Уладзімір Жылка. Пагаварылі, паўспаміналі агульных сяброў і знаёмцаў, прыгадалі сваю першую сустрэчу на Акадэмічнай канферэнцыі ў 1926 годзе ў Мінску. А потым старэйшы класік бярэ маладзейшага за гузік і сурова так пытаецца: “Дык хто напісаў верш “Беларускаму люду” — вы ці я?” Збянтэжаны Жылка з нездаровым румянкам на шчоках яшчэ больш чырванее: “Выбачайце, дзядзька Якуб, няма маёй віны ў тым, што верш гэты прыпісалі мне. Як сёння памятаю, у дзень яго апублікавання ў газеце “Звязда” — 23 лістапада 1926 году — я прыходзіў у рэдакцыю на агледзіны, а неўзабаве быў прыняты туды літсупрацоўнікам. Тады ўвесь Мінск гаварыў пра вашу поўху бальшавікам. Дык як я магу забыцца, хто аўтар?”

Колас моўчкі працягвае пакручваць гузік, і Жылка яшчэ больш бянтэжыцца. Збіваючыся, ён паспешліва расказвае народнаму паэту ўсё, што ведае пра верш “Беларускаму люду”. Твор гэты друкаваўся ў зборніку “Водгулле” (1922) і яшчэ паспеў увайсці ў першы Збор твораў Якуба Коласа ў двух тамах (1928). Затое потым ні ў сямітомавік (1952—1954), ні ў дванаццацітомавік (1961—1964), ні нават у чатырнаццацітомавік (1972—1978) верш гэты не трапіў. Затое з дзіўнай паслядоўнасцю ён пачаў з’яўляцца ў кнігах самога Жылкі — у “Творах” (1996) і ў зборніку “Матылі” (2009). Абедзве кнігі выйшлі ў выдавецтве “Мастацкая літаратура” агульным накладам 8000 асобнікаў і прызначаліся для школьных бібліятэк.

Уражаны эрудыцыяй маладога калегі, Колас пацяплелым позіркам зірнуў у будучыню, убачыў старшакласніка ля школьнай дошкі, які баявіта дэкламаваў: “Нас падзялілі — хто? Чужаніцы, / цёмных дарог махляры. / К чорту іх межы! К д’яблу граніцы! / Нашы тут гоні, бары…” Потым скіраваў зноў пасуровелы позірк на выдавецтва “Мастацкая літаратура”, дзе ў зацішных кабінетах сядзелі, унурыўшы галовы ў рукапісы, дыпламаваныя рэдактары і карэктары, адпусціў гузік і працадзіў скрозь зубы сваё ўлюбёнае слоўца: “Хамуты!”

Няўдзячная і рызыкоўная гэта справа — прыдумваць падобныя сустрэчы і гутаркі. Але я ўпэўнены: калі б два класікі сапраўды спаткаліся, то пра забраны ў аднаго і аддадзены другому верш загаварылі б абавязкова. Бо твор гэты — знакавы для Коласа, ён быў водгукам паэта на драпежніцкі падзел Беларусі пасля Рыжскага міру ў 1921 годзе. Ды і ўвогуле, каму з паэтаў такое спадабаецца: было тваё, стала ягоным? Вунь Янка Купала ва Уладзіміра Хадыкі за адзін пазычаны радок ганарар спаганяў, хай сабе і жартоўна. А тут цэлы верш (ды які!) аддалі другому аўтару.

Як жа такое магло стацца? Паспрабуем разабрацца. У падсавецкай Беларусі пабачылі свет дзве кнігі Уладзіміра Жылкі — “Вершы” (1970) і “Пожні” (1986). Абедзве былі складзеныя дасведчаным знаўцам заходнебеларускай літаратуры Уладзімірам Калеснікам. Абедзве невялікія з аб’ёму, яны і не прэтэндавалі на ахоп усёй рознажанравай літаратурнай спадчыны паэта. Не ўзнікала ў чытача асаблівых прэтэнзіяў і да нешматлікіх, але прыкметных купюраў у Жылкавых тэкстах — прыкладам, у паэме “Уяўленне”. Што ж, “быў час, быў век, была эпоха”, калі і выдаўцамі, і рэдактарамі, і аўтарамі кіравалі з сумнавядомай установы, менаванай Галоўлітам. Чытачы разумелі: раз купюра зробленая — значыць, так яно і павінна быць. Да пары да часу.

У пачатку 1990-х гадоў вершы Жылкі былі ўключаныя ў школьныя праграмы, і сама сабой паўстала праблема аднаўлення тэкстаў. Я тады працаваў намеснікам галоўнага рэдактара навукова-метадычнага часопіса “Беларуская мова і літаратура ў школе” і пры падрыхтоўцы твораў Жылкі да публікацыі звярнуўся да “Уладзіміра Калесніка з канкрэтнай просьбай — аднавіць першапачатковы тэкст у “Вершах аб Вільні”, адкуль была выкасаваная страфа. Адказ шаноўнага прафесара збянтэжыў: “А ці варта гэта рабіць?” Пасля колькіхвіліннай тэлефоннай дыскусіі прафесар пагадзіўся, што варта, і ў “Вершах аб Вільні” з’явілася адсутнае чатырохрадкоўе:

Ў жыдоўскім гета дробязь, клопаты
І аб Сіёне сны ў туман,
І гэткі ж сум, і тыя ж допыты
Вядуць таполі базыльян.

Пасля распаду савецкай імперыі і ператварэння ўсёмагутнага беларускага Галоўліта ў шараговае ўпраўленне ва ўстанове пад назвай Дзяржкамдрук (Дзяржкумдруг — як часам называлі яе ў пісьменніцкіх колах) наспела новае выданне твораў Жылкі. Калі яно ў 1996 годзе з’явілася, я найперш паглядзеў, ці на месцы тое адноўленае “жыдоўскае гета”. Гета было на месцы, але ў вернутай з забыцця страфе адзін з радкоў быў перайначаны. Мяне гэта насцярожыла, я пагартаў кнігу і ўбачыў у ёй той самы верш Якуба Коласа “Беларускаму люду”. Паўтаруся — убачыў у кнізе Уладзіміра Жылкі.

А паколькі гэтым разам усчынаць дыскусію не было з кім — Уладзімір Калеснік, на вялікі жаль, ужо адышоў у лепшы свет, — то я пайшоў у Акадэмічную бібліятэку і замовіў прыжыццёвыя выданні Жылкі — “На ростанях” (1924) і “З палёў Заходняй Беларусі” (1927). Параўнаўшы іх тэксты з выдадзенымі ў “Мастацкай літаратуры”, я быў проста шакаваны. У многіх вершах былі замененыя словы, некуды пазнікалі асобныя радкі і цэлыя строфы, чыёйсьці зламыснаю рукою без відочнай патрэбы была парушаная аўтарская пунктуацыя. Пасядзеўшы пару дзён у бібліятэцы, я налічыў 575 (!) брутальных умяшанняў у аўтарскі тэкст. Прызнаюся, нічога падобнага я раней не бачыў. Пачаткоўцаў у рэдакцыях правяць больш ашчадна, чым гэта было зроблена з Уладзімірам Жылкам у дзяржаўным выдавецтве!

Так, у вершы “Палімпсест” на месцы “народнага духу” аднекуль узнік “працоўны дух”, у вершы “Сёмуха” “паўбітыя бярозкі” зрабіліся чамусьці “вясёлымі”. У вершы “Дарма, што значны раны…” словазлучэнне “душа Яе ў палон” загучала, як “душа ў яе палон”. Гэта ў матэматыцы ад перамены месцаў складнікаў сума не змяняецца, а ў паэзіі змяняецца не толькі сума, але і сэнс.

У вершы “Бяспынна, глуха процьма часу…” не толькі “бяздушны” заход стаў “бясшумным”, але і ўзнік няўцямны неалагізм “радзімей” на месцы слова “балючай”. У вершы “Летунковасць, нерашучасць…” словазлучэнне “юнаку было прынадна” няўзнак перакінулася ў “юнаку была прынада”, а аўтарская “напеўнасць” стала “няпэўнасцю”. (Як тут не прыгадаць пацешны выступ колішняга сакратара ЦК КПБ Гарбунова ў Саюзе пісьменнікаў: “Броўка вершаў, напеўна, не напіша”).

У вершы “Каму жыццё — атруты келіх…” пяшчотныя “абдоймы” раптоўна змяніліся на ваяўнічыя “абоймы”, а слова “капец” прадказальна ператварылася ў “канец”. У вершы “Наш лёс, бы кат, з рукой забойнай…” вой, які да гэтай пары стаяў “цвёрдакаленна”, раптам паўстаў “цвёрдакаменна”, выклікаючы ў чытацкім уяўленні хіба выяву якога-небудзь выкапнёвага Шклоўскага ідала, а не адважнага ваяра.

У адным з найскладанейшых вершаў Жылкі, у “Альбігойцы”, “авечая цнота” зрабілася “адвечнай”, што дарэшты збівала з панталыку чытача, якому і так нялёгка было разблытваць вузлы асацыяцыяў і гістарычных аналогіяў, якімі літаральна перанасычаны твор. Не пашанцавала і паэме “Уяўленне”. Яе асобныя строфы пасля выдання ў “Мастацкай літаратуры” ўвогуле патрабавалі расшыфроўкі. Прыкладам, як разумець наступныя радкі:

Шырокаю тропай
Ў час гэты з пакус
На мапу Еўропы
Ўзышоў беларус?

З якіх-такіх “пакус” на еўрапейскую мапу вылез беларус, мабыць, добра-такі пакусаны? Глядзім у зборнік “З палёў Заходняй Беларусі”, і ўсё робіцца зразумела — “ў час гэты спакус”, а значыць — у спакуслівы час.

Праз колькі строфаў — новая загадка: “Мой дух не барух”. Разгублены чытач гатовы лезці ў філасофскі слоўнік, мо што падкажа той Барух — па прозвішчы Спіноза. Але Спіноза не падкажа, бо наўрад ці што кеміць у беларускай паэзіі. Падкажа той, хто зірне ў прыжыццёвае выданне: трэба чытаць проста: “Мой дух не патух”.

Не абмінула ліхая доля і найвядомейшы Жылкаў твор — “Тэстамент”, поўная назва якога, дарэчы, гучыць, як “Тэстамент, або Духоўніца, адпісаная Уладзімірам з Адама і Таццяны сынам Жылкавым люду паспалітаму на карысць і спажытак, пісьменству прыгожаму на росквіт і аздобу”. Гэткі падзагаловак вымагаў бездакорнага пісьма, а чытач з першых радкоў пачынаў спатыкацца аб няўцямныя словазлучэнні “гуляў у бор” (замест “ганяў”), “баяй бясконца” (замест “буяй”), “спачыцьмуць спакой” (замест “сачыцьмуць”).

Не надта давяраючы “Беларускай газеце”, дзе “Тэстамент” быў упершыню надрукаваны 6 жніўня 1942 году Яўхімам Кіпелем, я праз добрых людзей звярнуўся да сына публікатара — Вітаўта Кіпеля, дырэктара Беларускага Інстытута навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку. І неўзабаве атрымаў ад яго копію аўтографа. Параўнаў тэксты — аўтэнтычны нью-ёркскі і мінскі — і налічыў ажно 35 памылак і недакладнасцяў!

На гэтым мае сумныя “адкрыцці” не спыніліся. З некаторых твораў з невядомай прычыны былі выкасаваныя цэлыя строфы. Так, у вершы “Ўзысці на вогнішча натхнення…” не ставала чатырохрадкоўя:

Перадбачаць далёкім вокам
І з нестрыванай яснатой
Над хаосам і ночы змрокам
Ўладаць гармонні глыбінёй.

Але найбольш пацярпеў верш “Антону Навіну”, скарочаны напалову — з дзесяці строфаў у кнігу трапілі толькі пяць. Абсалютна незразумела, з якой прычыны, такое ўражанне, быццам проста не хапіла месца на старонцы. На тле такога складальніцка-рэдактарскага самаўпраўства адзін радок, прапалы ў вершы “Будзь бласлаўлёна, мая маладосць…”, здавалася б, невялікая бяда. Але названы верш — унікальны ў беларускай паэзіі. Яшчэ крытык Антон Адамовіч у заўвагах да нью-ёркскага выданьня Жылкавых “Твораў” (1955) выказаў меркаванне, што страфічная схема гэтага верша вынайдзеная самім аўтарам, і прапаноўваў назваць новы від верша ў гонар паэта — жылкай.

І трэба сказаць, што жылка прыжылася-такі ў беларускай паэзіі. Прынамсі, мне вядомы адзін верш, напісаны з выкарыстаннем аналагічнай рыфмоўкі. Гэта “Прыйсце” (1958) Міхася Кавыля. На мой пісьмовы запыт паэт паведаміў, што ён насамрэч свядома напісаў менавіта жылку. А яшчэ дадаў: выкінуць з яе адзін радок — значыць разбурыць усю архітэктоніку. Гэта тое самае, як у класічным санеце пакінуць толькі трынаццаць радкоў…

Скрэсліўшы папраўкамі знявечаныя ў “Мастацкай літаратуры” тэксты Уладзіміра Жылкі, я цвёрда пастанавіў выдаць іх у аўтэнтычным выглядзе. І ў 1998 годзе зграбны Жылкаў томік выйшаў у класічнай серыі “Беларускі кнігазбор”.

Здавалася б, усе наступныя выдаўцы, складальнікі і рэдактары не палянуюцца пры патрэбе ў яго зазірнуць. Паленаваліся. Два гады таму тая ж “Мастацкая літаратура” выдала чарговае выбранае шматпакутнага Жылкі пад назвай “Матылі”. І што там убачыў чытач? Той жа верш Якуба Коласа “Беларускаму люду”, той жа знявечаны “Тэстамент”, таго ж невядома кім “пакусанага” беларуса, таго ж “цвёрдакаменнага” воя і дзясяткі іншых згаданых і не згаданых раней памылак. Плюс да ўсяго, Жылку прыпісалі яшчэ адзін чужы верш — “Пры Roentgen” чэшскага паэта Іржы Волькера…

Пры гэтым складальнік-інкогніта (імя ў выходных дадзеных не пазначанае) не пасаромеўся напісаць, што кніга друкуецца паводле “кнігазбораўскіх” “Выбраных твораў”. Як складальнік і аўтар прадмовы да таго выдання я мушу канстатаваць: гэта няпраўда. Скажу болей: выдавецтва “Мастацкая літаратура”, так свавольна абышоўшыся са спадчынай Уладзіміра Жылкі, не толькі зняважыла ягоную памяць, але і ўчыніла злачынства перад беларускай літаратурай.

І вінаватыя ў такім (паўторным!) зневажанні класікі мусілі б панесці адказнасць. Рэдактар, які не можа адрозніць Якуба Коласа ад Уладзіміра Жылкі (паэтаў абсалютна непадобных), і карэктар, які пакутуе на моўную глухату, адназначна заслугоўваюць прафесійнай дыскваліфікацыі. Такіх на гарматны стрэл нельга дапускаць да выдавецтва.

З часу першага злачынства прайшло ўжо пятнаццаць гадоў, з часу другога — два гады. І што? Аніхто аніякай адказнасці не панёс. Усё — шыта-крыта.

Уладзімір Жылка, якога крытыка 20-х гадоў называла другім Багдановічам, не вярнуўся са сталінскага Гулагу. Ён памёр ад туберкулёзу 1 сакавіка 1933 году ў горадзе Уржум Кіраўскай вобласці. Праз трыццаць гадоў — у красавіку 1961-га — Вярхоўны Суд БССР рэабілітаваў паэта. Але рэпрэсіі супраць яго працягваюцца і ў нашыя дні. У сумнавядомыя 30-я гады паэтаву лірыку нявечыла бальшавіцкая цэнзура, нацдэмаўскую крамолу вышуквалі ў ёй крытыкі Тодар Глыбоцкі і Лукаш Бэндэ. Сёння іх ролю, як бачым, выконвае прызначанае для “чэсных” пісьменнікаў дзяржаўнае выдавецтва “Мастацкая літаратура”.
паводле nn.by

Чытайце таксама

Абвешчаны кароткі спіс прэміі Арсенневай

У шорт-ліст прэміі імя Наталлі Арсенневай 2018 увайшлі дзевяць паэтычных кніг

Выйшла дэтэктыўная кніга Роберта ван Гуліка пра Старажытны Кітай

У выдавецтве “Кнігазбор” выйшаў зборнік дэтэктыўных апавяданняў Роберта ван Гуліка “Следства вядзе суддзя Дзі”. Перакладчыца — Ганна Янкута. Кніга падрыхтаваная сумесна Саюзам беларускіх пісьменнікаў і…

Абвешчаны прыём прац на літаратурны конкурс "Экслібрыс" імя Францішка Скарыны

13 студзеня 2017 года ГА «Саюз беларускіх пісьменнікаў» абвяшчае пра пачатак прыёму прац на конкурс «Экслібрыс», які сёлета мае імя Францішка Скарыны, прымеркаваны да 500-годдзя беларускага кнігадрукавання…

Прэзентацыя зборніка вершаў Баляслава Лесьмяна

30 лістапада 2017 года а 19-ай гадзіне ў кнігарні “Сон Гогаля”(вул. Леніна, 15) у рамках цыкла “МЕСЯЦ ПОЛЬСКАЙ ЛІТАРАТУРЫ” адбудзецца прэзентацыя зборніка выбраных вершаў Баляслава Лесьмяна ў перакладзе…

іншыя навіны
461