№21: Знак прысутнасці

№21: Знак прысутнасці

Мы прысвячаем новы нумар “ПрайдзіСвета” феномену сувязі літаратуры і гомасэксуальнасці, альбо, кажучы мовай ХХІ стагоддзя, сувязі літаратуры і ЛГБТК. Ці застаецца літаратура літаратурай, калі адкрывае нам сусвет цялеснасці, сэксуальнасці, інтымнасці? Чаму беларуская літаратура моцная ў апісанні вайны і такая бездапаможная, стэрыльная ў апісанні цялеснасці і сэксуальнасці? Ці існуе беларуская ЛГБТК-літаратура? На гэтыя і іншыя пытанні можна будзе знайсці адказы ў нумары

Чытаць далей

Дзмітры Плакс

Мяне вельмі вабіць мова памылкі

14 лістапада 2011

Мяне вельмі вабіць мова памылкі
— Дзмітры, наколькі я ведаю, Вы пішаце паэзію на трох мовах. У вас ужо выйшлі кнігі паэзіі па-руску, па-беларуску і па-шведску. Раскажыце, калі ласка, на якой мове Вы пачалі пісаць спачатку і як абралі іншыя мовы для творчасці? Вы яшчэ ведаеце ангельскую; ці не пішаце вершаў і на ёй?
 

— Спачатку я пісаў па-руску, але даволі хутка пачаў эксперыментаваць з беларускай мовай, бо заўжды цікавіўся “моўнай праблематыкай” творчасці — нюансамі ўспрымання, паверхневай і прыхаванай (другараднай, асацыятыўнай) семантыкай, гукам, графікай пісьма. Двухмоўе, асабліва валоданне роднаснымі мовамі, дае шырокія магчымасці для аналізу механізмаў узнікнення, успрымання і ўздзеяння слова.

 

Потым быў перыяд, калі я па-беларуску не пісаў, толькі перакладаў з і на беларускую. Я ніколі, шчыра кажучы, не задумваўся, чаму так сталася, але калі паспрабаваць паразважаць на гэты конт, то, напэўна, таму, што тады ў маё жыццё ўвайшла новая мова, і я цалкам сканцэнтраваўся на ёй. Пэўны час мяне хапала толькі на “маю” мову (руская ўсё ж мая першая мова, хаця я і вырас у сям’і, дзе беларускую шанавалі і дзе яна заўжды прысутнічала, але як другая) і — “чужую”. Так і пачаў пісаць па-шведску.

 

Я спрабаваў нешта пісаць па-ангельску, але я не ведаю, не адчуваю гэтай мовы настолькі, каб мець магчымасць данесці тое, што мне хацелася б данесці, разабрацца ў тым, у чым мне цікава было б разабрацца. Так што ангельскай я карыстаюся толькі, так бы мовіць, у прыкладных мэтах — лісты, нейкія выступы, артыкулы і гэтак далей.

 

— Ці ёсць у Вас з гэтых трох моваў “родная для паэзіі”, або яны ўсе “роўныя”?

 

— Трэба было, напэўна, сказаць ад пачатку: я не вельмі ўпэўнены ў тым, што мае тэксты можна назваць паэзіяй. Яны не прэтэндуюць на гэтае высокае званне. Тое, чым я займаюся, мабыць, можна акрэсліць словазлучэннем “мастацкі эксперымент”. Тэкст ёсць адным з адпраўных пунктаў гэтага эксперыменту, але мне часцей за ўсё цікавы менавіта сам тэкст як феномен, а не яго відавая ці жанравая прыналежнасць. Адсюль і адказ на пытанне: мовы — гэта інструментарый эксперыменту і выкарыстоўваюцца часцей за ўсё ў адпаведнасці з актуальнымі мэтамі.

 

Гэта не значыць, што я не пішу прыкладных ці “проста” тэкстаў, я кажу тут пра свядомае карыстанне той ці іншай мовай. Але бывае, асабліва на пачатковай стадыі новай працы, што я раблю кавалкі на розных мовах, потым зводжу іх у адно. Ці не зводжу, як было ў кніжцы “Cy Twomblys dagbok”, дзе шведская часам чаргуецца з рускай, і абедзве яны пераходзяць у сканструяваную “мінусовую мову”... Рабіў я і спробы выпрацаваць такі спосаб пісьма, які б функцыянаваў прынцыпова аднолькава па-за залежнасцю ад таго, на якой мове я пішу...

 

— На маю думку, у Вашай паэзіі шмат музычнасці, гульні з гукавымі і сэнсавымі асаблівасцямі мовы. Як гэта ўплывае на магчымасць (ці немагчымасць) перакладу Вашай паэзіі на іншыя мовы? Ці спрабавалі Вы перакладаць свае вершы на іншую з гэтай тройкі моваў? Ці маглі б даверыць пераклад сваёй паэзіі некаму іншаму? Можа, гульню ўсё ж можна перакласці гульнёю?

 

— Калі вы ўсё ж зыходзіце з парадыгмы паэзіі, паспрабуем паглядзець на мае тэксты як на паэзію. Я толькі што сказаў пра тое, што спрабаваў выпрацаваць новы для сябе спосаб пісьма. Гэта якраз непасрэдна звязана з перакладамі. Замест таго, каб перакладаць тэксты паміж сабою, з дапамогай гэтага метаду я магу дасягнуць прыкладна таго ж выніку, працуючы на розных мовах. То бок, гэта не пераклады, а вырашэнне мастацкіх мэтаў адным спосабам з дапамогай розных інструментаў — моваў.

 

Адной з базавых праблемаў, якія я перад сабою ставіў, быў “моўны супрамат” — мне было цікава паглядзець, колькі сэнсаў вытрымлівае слова ў кантэксце; калі мова распадаецца на бессэнсоўныя гукі і візуальныя сімвалы і ці магчымая поўная бессэнсоўнасць увогуле; які механізм моўнай пластыкі, калі мова перадае сэнс гучаннем, а не значэннем, калі мова рухаецца наперад “сама”, праз механіку чытання, без удзелу “адпраўніка” і які імпульс для гэтага патрэбны... Калі трохі разбярэшся ва ўсім гэтым і яшчэ цэлым шэрагу падобных пытанняў, дык з гэтых “цаглінак” можна паспрабаваць пабудаваць нейкія “дамкі”...

 

Пераклад такіх тэкстаў, я думаю, магчымы толькі ў тым сэнсе, пра які я казаў — праз карыстанне падобным метадам пісьма. Калі каму будзе цікава паспрабаваць, я буду толькі рады.

 

— Што дыктуе свае правілы: верш абірае мову, каб выказацца, ці сама мова вылушчвае з сябе верш? Ці, можа, выбар мовы лепш назваць пэўным мастацкім прыёмам?

 

— На гэтае пытанне я ўжо, здаецца, адказаў. Магу толькі дадаць, што мае кніжкі — гэта вынік эксперыменту, я звычайна не “саджуся пісаць кнігу”, а шукаю адказы на нейкія пытанні, і ў працэсе гэтага пошуку карыстаюся розным матэрыялам. На пэўным этапе бывае, канечне – калі махавік, так бы мовіць, ужо раскручаны – што тэксты самі служаць адпраўным пунктам, асабліва калі ў мяне ўжо ёсць ідэя стварэння той ці іншай кніжкі... Бо я звычайна падыходжу да кніжкі як да мастацкай адзінкі, а не як да фармальнай неабходнасці, нейкага пакунку для змесціва з тэкстаў.

 

— Давайце пагаворым пра трох паэтаў: Дзмітрыя Плакса, Dmitri Plax і Дмитрия Плакса. Чым яны розняцца адзін ад аднаго, акрамя мовы, на якой гавораць, і што ў іх агульнага?

 

— Не думаю, што ёсць гэтыя тры чалавекі. Ёсць адзін, які спрабуе задаваць пытанні і думаць над магчымымі адказамі. Мне пашанцавала ў тым, што я вельмі рана зразумеў, што не жадаю сябе “вызначаць”. Вызначыць — значыць абмежаваць. Таму я звычайна пратэстую, калі мяне называюць “паэтам” ці “перакладчыкам” ці яшчэ неяк акрэсліваюць род маёй дзейнасці і заняткаў. З той жа прычыны я не люблю біяграфічных звестак і рэдка карыстаюся тэрміналогіяй нават там, дзе яна ёсць і агульнапрынятая. Я не хачу, каб людзі глядзелі на тое, што я раблю, праз прызму таго, што я ўжо зрабіў. Увогуле, моцна падазраю, што я проста працягваю адзін некалі распачаты праект ці нават кожны раз раблю адно і тое, але, спадзяюся, на трохі новым узроўні... Я не хачу хавацца за ўжо зробленую працу ці за нейкія старыя “рэгаліі” і поспехі. Я хачу, каб тыя, каму цікава (калі такія ёсць), глядзелі на мае праекты зыходзячы з сябе, а не з мяне. Тое самае і з тэрміналогіяй — яна абмяжоўвае самім фактам, усім зразумелымі паняткамі...

 

Канечне, гэта не значыць, што я ніколі не даю біяграфічных звестак ці не ўжываю слова “кангруэнтнасць”, але я свядома спрабую пазбягаць гэтага дзе магчыма.

 

— Дзмітры, калі ўсё ж паспрабаваць вызначыць, то Вы яшчэ і мастак. Ці можа выяўленчае мастацтва быць яшчэ адной мовай для Вашай паэзіі? У беларускай кнізе “Трыццаць тэкстаў” кожны верш суправаджаецца або фотаздымкам, або графічнай каліграмай. Ці лічыце Вы гэта перакладам?

 

— Так, думаю, што калі ёсць патрэба ў вызначэнні, то “мастак”, здаецца, бліжэй за ўсё, бо гэта вельмі шырокі тэрмін... І так, я займаюся тым, што прынята акрэсліваць як “выяўленчае мастацтва”. Але зноў жа, я не праводжу тут мяжы. “Трыццаць тэкстаў” — якраз някепскі прыклад. “Карцінкі” там можна, верагодна, успрымаць і як новыя тэксты, і як пераклады... Прычым, зыходзячы з маёй ідэі “мінімізацыі” выразнай аўтарскай прысутнасці, я заўжды стараюся рабіць праекты ў суаўтарстве з іншымі мастакамі. У дадзеным выпадку з Ігарам “Міцьком” Корзунам, які зрабіў дызайн гэтага аб’екту, кніжкі. Гэта, калі хочаце, ягоны пераклад маіх тэкстаў.

 

— Ці маглі б Вы засвоіць новую мову (неабавязкова ў лінгвістычным сэнсе), каб выказаць на ёй тое, для чаго Вам не стае тых моваў, якія Вы ўжо ведаеце?

 

— Выпрацоўкай такой мовы я і займаюся на розных даступных мне ўзроўнях. Універсальнай мовы, ці, наадварот, выключна партыкулярнай — залежыць ад канкрэтных мэтаў, хаця партыкулярнасць ёсць, вядома, асобным выпадкам універсальнасці... Мне цікавая сувязь паміж вербальным і візуальным ці, скажам, вобразам і ілюстрацыяй, нават і ў платонаўскім разуменні, хаця я і не бачу ў “адбітках” ашуканства...

 

Мяне апошнім часам вельмі вабіць мова памылкі. Увогуле памылка як феномен... Я шмат працую з кампазіцыяй, напрыклад, свядома ўстаўляю ў кніжкі трохі слабейшыя, на маю думку, тэксты — для стварэння напругі, дугі, руху. Я не вельмі люблю ідэальныя рэчы: яны, як правіла, нудныя і нецікавыя...

 

Бібліяграфія Дзмітрыя Плакса

 

“Дневник Сая Туомбли” (Санкт-Петербург-Минск, Вита Нова — Новые мехи, 2001)

“Жара” (”Невский простор”, Санкт-Петербург, 2004)

“Cy Twomblys dagbok” (OEI Editör, Stockholm, 2006)

“Трыццаць тэкстаў” (Mедысонт, Mінск, 2009)

“OM” (Ruin forlag, Stockholm, 2009)

“re citat iver” (Ersatz, Stockholm, 2011)

 

Юля Цімафеева

Чытайце таксама

Услед за чароўным народам

Ганна Янкута

Услед за чароўным народам

Чароўны народ прыходзіць да чытачоў невялікай казкі Толкіна, каб забраць іх з сабой у Чароўны Край і Далёкія Памежжы. Чароўны народ прыходзіць і да тых, хто чытае вершы Антона Францішка Брыля, паэта і…

Мяне заўжды цікавіла проза

Сільвія Плат

Мяне заўжды цікавіла проза

З задавальненнем пераклала б сучасную дзіцячую кнігу

Наста Лабада

З задавальненнем пераклала б сучасную дзіцячую кнігу

- Кніга “Маленькія тролі і вялікая паводка” – гэта Ваш першы пераклад, які выйшаў асобнай кнігай. Падзяліцеся ўражаннямі: як гэта – трымаць у руках сваю першую кнігу? - Цудоўна! Прыемна бачыць рэальны…

Найлепшыя вокладкі 2009 (па версіі The Book Design Review)

Найлепшыя вокладкі 2009 (па версіі The Book Design Review)

У сваім блогу Джозэф Саліван (Joseph Sullivan), аглядальнік The Book Design Review, напрыканцы года абраў найлепшыя, на яго погляд, вокладкі…

556