№18: Некаторыя любяць паэзію

№18: Некаторыя любяць паэзію

...І ўсё адно мы трымаемся за паэзію, усё адно яе пішам, перакладаем і чытаем, знаходзім і адкрываем для сябе новых і забытых паэтаў і паэтак. Усё роўна самотна рухаемся разам з вершам, рухаемся за ім, ухапіўшыся за ягоныя “парэнчы”, спрабуем адшукаць яго пачатак, намацаць яго “мерыдыян” і, як казаў паэт Паўль Цэлан, прыйсці на сустрэчу з сабой.

Чытаць далей

Яніна Арлоў

Старамодна думаць, што нейкая тэма складаная для дзіцячага ўспрыняцця

8 жніўня 2012

Старамодна думаць, што нейкая тэма складаная для дзіцячага ўспрыняцця
Выраз “феномен шведскай дзіцячай літаратуры” разумеюць і прымаюць і тыя, хто вывучае дзіцячую літаратуру на прафесійным узроўні, і тыя, хто абірае кнігі для чытання сваім дзецям ва ўсім свеце.

Згодна са статыстыкай, з 2003 году адзначаецца істотнае ажыўленне, а па выніках 2006 году канстатуецца, што выданне дзіцячых кніг у Швецыі пабіла ўсе рэкорды. Самі шведы лічаць, што гэтаму спрыяла некалькі істотных фактараў: кампаніі па прапагандзе чытання, зніжэнне падаткаў на кнігавыданне, рост нараджальнасці і агульны пад’ём дабрабыту.

— Спадарыня Яніна, падчас удзелу ў семінары па дзіцячай літаратуры ў Стакгольме (2009 год) я зрабіла для сябе нечаканае адкрыццё. У Швецыі, дзе штогод выходзіць 1500-1800 кніг для дзяцей, дзе працуе Інстытут дзіцячай кнігі, дзе самыя буйныя газеты краіны штотыдзень даюць агляд дзіцячай літаратуры, дзе ёсць Юнібакен — незвычайны музей дзіцячай кнігі, урэшце, там, дзе заснаваная прэстыжная міжнародная прэмія па дзіцячай літаратуры імя Астрыд Ліндгрэн, што па значнасці прыраўноўваецца да Нобелеўскай, — гучалі скаргі крытыкаў на тое, што дзіцячай літаратуры ў вас надаецца не столькі ўвагі, колькі хацелася б. А Вы падзяляеце гэтую незадаволенасць?

— Гэта праўда і няпраўда адначасова. Заўжды афіцыйна лічыцца, што дзіцячая літаратура — вельмі важная справа, ёй трэба займацца, развіваць, падтрымліваць. Аднак ёсць розніца паміж тым, што канстатуюць і як насамрэч ставяцца да дзіцячай літаратуры. Я кажу сваім студэнтам, што мы не павінныя гэтага нават падкрэсліваць, бо кожны раз, калі мы такое паўтараем, факт пацвярджаецца і замацоўваецца.

 
 Але, бясспрэчна, такая праблема ёсць. І гэта датычыць не толькі рэцэнзій на дзіцячыя кнігі. Напрыклад, шведская Акадэмія навук, найпершая задача якой — праца са шведскай мовай, дапамога ў яе развіцці, выдае вельмі шмат стыпендый і грантаў. А каб дзіцячы пісьменнік атрымаў гэтыя грошы — такое рэдка здараецца. І гэта вельмі дзіўна.

— А ў чым Вы бачыце праблему такога стаўлення?

Мне здаецца, яны проста зусім не разбіраюцца ў дзіцячай літаратуры, не разумеюць, што гэта такое, хаця вельмі любяць паразважаць пра тое, як гэта важна. Дадатковая праблема палягае яшчэ ў тым, што да дзіцячай літаратуры наогул ставяцца як да нейкага маналіту. Гэта найвялікшая памылка спецыялістаў: вылучэнне дзіцячай літаратуры як асобнага жанру. Дзіцячая літаратура шматжанравая, як і літаратура для дарослых. І ў гэтым сэнсе тут ёсць рэчы добрыя і дрэнныя.

— А падтрымка Шведскай акадэміяй роднай мовы — гэта вымушаная мера? Ангельская ў Швецыі — як другая родная...

Не, я б не сказала, што ёсць пагроза выцяснення шведскай мовы ангельскай, асабліва калі гэта датычыць правінцыі. У вялікіх гарадах, канечне, ангельскай карыстаюцца вельмі актыўна, але ўсё адно варта гаварыць не пра пагрозу, а толькі пра значны ўплыў ангельскай мовы. Моўнай праблемы ў нас, на шчасце, не існуе.

— Вы выдатна ведаеце скандынаўскую і рускую дзіцячую літаратуру. Вы прызнаваліся, што марыце вывучыць беларускую мову — і тады ўжо пачытаць нашыя дзіцячыя кнігі. І ўсё ж, паколькі Беларусь — частка постсавецкай прасторы, а таму ў нас ёсць агульнае савецкае мінулае і агульныя традыцыі ў дзіцячай савецкай літаратуры, хацелася б пачуць пра прынцыповыя адрозненні і агульныя рысы паміж скандынаўскай і нашай літаратурай для дзяцей.

Вельмі шмат агульнага. Але, як мне падаецца, скандынаўская дзіцячая літаратура знаходзіцца на ўзроўні дзіцяці. Тое ж, што я чытала па-руску, — часцей за ўсё павучальная літаратура, калі дзіця трэба чамусьці навучыць. Гэта выхаваўчая літаратура. Але не ўся, ёсць выключэнні...

— Гэтыя выключэнні, як правіла, і робяцца пасля любімымі кнігамі.

У тым і рэч. Ёсць, да прыкладу, расійскі казачнік Сяргей Сядоў — вельмі смешны, крыху абсурдны, у стылі Данііла Хармса. Але такіх імёнаў у рускай дзіцячай літаратуры няшмат. Я ўвесь час чакаю, што нешта адбудзецца.

— Шведская дзіцячая літаратура таксама пачыналася з павучальнай: “Прыгожае і надзвычайнае для паненак” — кніга, выдадзеная ў Швецыі ў 1591 годзе, ад якой вядзе адлік гісторыя дзіцячай шведскай кнігі. Пасля была Сельма Лагерлёф, якая зрабіла важкі ўнёсак у развіццё літаратуры для дзяцей... Наогул, якія этапы вылучаеце Вы?

Адкрыю вам сакрэт: я цяпер пішу гісторыю шведскай дзіцячай літаратуры і спрабую даказаць, што насамрэч ёй нават больш чым 400 гадоў: ёсць факты, якія кнігу “Прыгожае і надзвычайнае для паненак” адсоўваюць на другое месца. Але падрабязнасцяў пакуль што не буду расказваць.

Пераломным жа этапам у шведскай дзіцячай літаратуры лічыцца 1945 год, калі ўпершыню выступілі Астрыд Ліндгрэн, Тувэ Янсан, Ленард Хельсінг... Гэтыя аўтары стварылі пазітыўныя, радасныя, у мастацкім сэнсе якасныя творы для дзяцей. Яны не столькі павучаюць, колькі звяртаюць увагу на свабоду дзіцяці, яго індывідуальнасць, гуляюць з мовай.

У пасляваенны час гэта было асабліва важна. Шведскае грамадства не жадала больш вайны, не хацела выхоўваць дзяцей у прыгнечанай атмасферы, расціць з іх салдатаў.

У нас вялікае развіццё атрымала кніжка-карцінка, а таксама літаратура для падлеткаў (у якой, трэба прызнаць, адчуваецца вялікі ўплыў амерыканскай літаратуры).

Да гэтага часу на дзіцячую літаратуру Швецыі велізарны ўплыў робіць Астрыд Ліндгрэн. Яна — сапраўдная зорка. Пра кожнага шведскага дзіцячага пісьменніка можна сказаць, што Ліндгрэн на яго паўплывала — незалежна ад таго, любіў ён яе ці не.

— А сёння ў вас ёсць зоркі такой жа велічыні, як Ліндгрэн? Усё ж 1500-1700 кніг для дзяцей штогод, з іх 40% — перакладныя, а 60% — арыгінальныя шведскія кнігі. Гэта шмат. Відаць, выдаюцца ўсе, хто піша для дзяцей.

Дзе там!Багата і тых, хто піша ў стол або выдаецца за свой кошт невялікімі накладамі не ў сапраўдных выдавецтвах.

— У такім разе хто цяпер складае ядро дзіцячай літаратуры Швецыі?

Асобныя імёны не хачу называць, скажу пра тэндэнцыі. Цяпер у нас вельмі папулярны жанр дэтэктыву. На жаль, вельмі часта гэта слабыя кнігі. Яны як цукерка для дзіцяці — ён яе з’есць, але вяртацца да яе не будзе. Гэта танная літаратура — гэта ёсць паўсюль у свеце, ёсць і ў нас.

А вось лідарства ў скандынаўскай дзіцячай літаратуры належыць цяпер не Швецыі, а Нарвегіі і Даніі; гэта кніжкі-карцінкі.

— Гэтыя кнігі такія папулярныя таму, што ўзроставыя, для маленькіх чытачоў?

Наогул, так. Але менавіта нарвежскія і дацкія кніжкі-карцінкі перайшлі ўсе ўзроставыя межы. Гэтыя кніжкі-карцінкі ўжо нельга назваць дзіцячымі. Я тут не буду называць імёны аўтараў, скажу толькі, што гэта творчы дуэт — муж і жонка, яна мастачка, ён паэт. У іх цяпер з’явілася пяць кніг на такія тэмы, і нават у Швецыі іх прадаюць з-пад прылаўка.

— Раскажыце, што гэта за кнігі.

Адна з кніг называецца “Лагер”. Выкарыстоўваць тэму канцлагера ў дзіцячай кнізе надзвычай цяжка. Аўтары наогул даводзяць, што тэма канцлагера ў іх — гэта метафара, што яны хацелі абудзіць дарослых і паказаць ім, якое дзяцінства патрэбнае дзецям, а якое — не. Насамрэч атрымалася жудасная кніга. І яны дадумаліся з прэзентацыяй гэтай кнігі ехаць у Польшчу, дзе тэма канцлагераў надзвычай балючая. Не дзіва, што публіка там іх не прыняла.

Другая кніга гэтых жа аўтараў называецца “Ідыёт” і расказвае пра жудасную сямейную сітуацыю. Сын дэбільны, маці не вытрымлівае жыцця з ім, таму труціць сына таблеткамі і сама іх п’е. У выніку — два трупы. Прабачце, гэта інструкцыя па тым, як знішчыць уласнае дзіця? Як растлумачыць, навошта такая літаратура? А крытыкі захапляюцца...

І ў Нарвегіі ёсць такі рух, але там усё ж крыху спакайней. Там у жанры кніжкі-карцінкі таксама працуе сямейная пара. Іх кніга пра вельмі складанае жыццё ў сям’і, дзе бацька п’е, б’е маці, а хлопчык шкадуе бацьку ды імкнецца зразумець яго, — страшная, але харошая.

— Вяртаючыся да кнігавыдання ў Швецыі… Як шведскія кнігавыдаўцы абіраюць кнігі для выдання? Ці вядуцца на густ масавага чытача?

Добрае пытанне. У Швецыі шмат старых буйных выдавецтваў. Вось яны ў асноўным і друкуюць кнігі для масавага чытання. А ёсць маленькія выдавецтвы, яны больш адважныя. У асноўным гэта яны выдаюць сёння добрую літаратуру. Гэта здзіўляе, таму што ім цяжэй на рынку. Але разам з тым яны аказваюцца больш мабільнымі.

— А Вы можаце сказаць, што ў сучаснай шведскай дзіцячай літаратуры кніга для масавага чытача пераважае?

О, так! Я б нават сказала, што ў нас штогод выходзіць зашмат кніг, можна было б напалову меней

— Акрэсліце, калі ласка, задачы крытыкаў дзіцячай літаратуры ў Швецыі. Як даць рады такому патоку кніг, як дапамагчы чытачам зарыентавацца?

У Швецыі сёння на дастаткова добрым узроўні крытыка дзіцячай літаратуры. У буйных газетах кожны тыдзень выходзіць агляд дзіцячых кніг, у сеціве шмат рэцэнзій. Вялікія газеты ў асноўным пішуць пра добрыя дзіцячыя кнігі. Рэцэнзія ў салідным выданні. — як своеасаблівы знак якасці. Таму шмат пакрыўджаных аўтараў, якія не разумеюць, чаму пра адны кнігі пішуць і пішуць шмат, а іншыя зусім не згадваюцца. Адвечная праблема.

— А як Вы ставіцеся да знішчальнай крытыкі?

Знішчаць — гэта вельмі проста і ні да чога добрага не вядзе, толькі можа забіць чалавека. Наогул, такая крытыка — ад прафесійнай непісьменнасці.

— Наколькі я ведаю, тэма вайны ў шведскай літаратуры для дзяцей зусім не развітая. Ці, магчыма, яна забароненая?

Не, што Вы, у нас няма забаронаў. Іншая рэч, што пра вайну не пішуць з аб’ектыўных прычын: усё ж у Швецыі 200 гадоў не было вайны. Я сама родам з Фінляндыі і час ад часу здзіўляюся няведанню шведаў пра вайну. Але сучасная Швецыя сатканая з розных культур, тут жыве шмат бежанцаў, таму будзе няпраўдаю сцвярджаць, што гэтая тэма не актуальная для нашага грамадства. Тэмы вайны сапраўды няма ў шведскай дзіцячай літаратуры. Але калі няма досведу, не варта пра гэта пісаць, каб пазбегнуць фальшу. Бо заўжды паўстае пытанне, як апісваць цяжкія тэмы. А тэма вайны належыць да цяжкіх, таму калі няма асабістага досведу, перажыванняў — лепей не пісаць. Вось шведы і не ведаюць, як падступіцца да гэтай тэмы.

— У нас з шэрагу прычын папулярная фальклорная літаратура — кнігі прыказак, прымавак, народных казак... А ў Швецыі?

Фальклорныя творы ў нас таксама выдаюцца, але не сказаць каб яны былі папулярныя.

— Ці праўда, што шведы насцярожана ставяцца да прысутнасці твораў іншых культур у кантэксце свайго літаратурнага працэсу?

На жаль, гэта сапраўды так. Выдаюцца кнігі, блізкія нам менталітэтам — у асноўным пераклады англамоўнай літаратуры, тых народаў, культуру якіх мы ведаем. Выдаўцы не рызыкуюць, лічаць, што астатняе — чужое, чужароднае. Насамрэч гэта глупства, і шкада, што яно існуе. Я лічу, гэта старамодна — думаць, што нейкая тэма складаная для дзіцячага ўспрыняцця.

— Я ведаю, што ў сучаснай Германіі, дзе шмат імігрантаў, выдаецца шмат кніг, наўмысна напісаных спрошчанай нямецкай мовай — для людзей, якім яна не родная. Ці ёсць такія кнігі ў Швецыі?

Так, ёсць.

— На маю думку, беларусам варта было б звярнуць увагу на гэтую практыку, але ўжо не дзеля таго каб нас разумелі не толькі прадстаўнікі іншых нацыянальнасцяў, а самі ж беларусы...

Прынамсі, рэаліямі жыцця нельга пагарджаць. Неабходна ўлічваць ўзровень валодання мовай пры стварэнні кніг.

— Вы ўжо другі раз у Беларусі і сустракаліся з беларускімі чытачамі ў Пінску, Магілёве, Мінску. Гэтым разам у вас надзвычай прыемная нагода для візіту — кніга славутага шведскага пісьменніка Ульфа Старка “Дыктатар” перакладзеная на беларускую мову і выйшла ў выдавецтве “Логвінаў”. На ўсіх мерапрыемствах прысутнічаюць дзеці. Што, на вашую думку, родніць і адрознівае беларускіх і шведскіх дзяцей?

Вельмі шмат агульнага. Дзеці (як і дарослыя) самі па сабе розныя. Калі ім сумна, яны сыходзяць з сустрэчы. Таму не варта перад імі прыкідвацца, яны адразу гэта адчуваюць. Хаця з іншага боку, у дзяцей таксама можа быць кепскі густ.

— І што з гэтым рабіць? Як абмінуць гэтую праблему? Як тут не займацца выхаваннем?

Ну што ж паробіш! Мы маем права сказаць пра нейкую канкрэтную кнігу, што яна кепска напісаная, слабая. Але калі чалавеку падабаецца — калі ласка, няхай чытае, значыць, гэта кніга яго ўзроўню.

— Цяпер шмат гаворыцца пра тое, што дзеці мала чытаюць

Так, ёсць такая праблема. Але варта не забывацца што, калі яны не чытаюць кніг, то ўсё адно чытаюць тэксты — у сеціве, з мабільніка. Так што праблема з чытаннем складаная, але не настолькі.

— Дзе ў Швецыі вывучаюць дзіцячую літаратуру?

Дзіцячая літаратура вывучаецца курсамі ва ўсіх гуманітарных навучальных установах, абавязкова — усімі выкладчыкамі, у тым ліку і гісторыкамі, і матэматыкамі.

— У Швецыі ёсць праграма па літаратурным чытанні ці гэта рэкамендацыйны спіс?

Так, у Швецыі ёсць абавязковая праграма, але кожная школа выбірае сабе кнігі для чытання. Некалькі гадоў таму была размова, што трэба ствараць канон літаратуры для школьнікаў, але ён так і не створаны. У Даніі, напрыклад, такі канон ёсць. На маю думку, гэта не патрэбна. Сучасная Швецыя — шматнацыянальная краіна, прадстаўнікі шматлікіх культур насяляюць яе. Так што вельмі складана гаварыць пра тое, што такое нашая культурная спадчына і якія кнігі павінныя чытаць людзі.

— Як Вы лічыце, што спрыяе развіццю кнігавыдання ў Швецыі — нізкія падаткі, любоў да чытання?..

— Безумоўна, нізкія падаткі! (Падатак на дададзеную вартасць тавараў у Швецыі складае 25%, на прадукты харчавання 12%, а на кнігі 6%. Таму кнігавыданне ў Швецыі сапраўды выгадны бізнэс, і штогод на 9 мільёнаў жыхароў у гэтай краіне выдаецца толькі дзіцячых кніг да 1800 найменняў. — А. М.).

— Спадарыня Яніна, Вы можаце назваць складальнікі сапраўднай дзіцячай кнігі?

У маім разуменні літаратура не ёсць інструментам, з дапамогай якога нешта дасягаецца. Важна памятаць пра мову твора. Літаратура будуецца на мове, мы гэта ведаем. Важна, аднак, разумець, што мова — не толькі нешта сур’ёзнае: з мовай можна гуляць, эксперыментаваць, атрымліваць асалоду. Літаратура — гэта радасць.

— Пасля гэтага аптымістычнага сцверджання дазвольце запытацца: што б Вы пажадалі беларускім аўтарам і кнігавыдаўцам?

Не баяцца эксперыментаў і працаваць. Усё павінна атрымацца!

 Гутарыла Алена Масла

Фота АУ.

Упершыню апублікавана ў часопісе "Дзеяслоў" №58, 2012.

Чытайце таксама

У ЗША замежных паэтаў вельмі любяць

Вальжына Морт

У ЗША замежных паэтаў вельмі любяць

Раскажыце, як адбываўся пераклад і ўкладанне Вашай кнігі The Factory of Tears? Якім чынам праходзіла супрацоўніцтва з амерыканскімі перакладчыкамі? Ці даводзілася Вам цалкам перакладаць свае вершы на…

Хто ажывіць Дракулу, або Сяброўка для Віні-Пуха

Хто ажывіць Дракулу, або Сяброўка для Віні-Пуха

У школе ў вас, мабыць, таксама было такое творчае заданне – напісаць працяг для знакамітага ці для нікому (у тым узросце) невядомага апавядання. На маю долю выпаў “Апошні лісток” О. Генры. Натуральна,…

Беларускія кніжныя вокладкі 2009

Беларускія кніжныя вокладкі 2009

Наглядзеўшыся на найлепшыя вокладкі замежных выданняў (паводле The Book Design Review і amazon.com), пахадзіла я…

У Венгрыю па кнігі

У Венгрыю па кнігі

Не ведаю, ці шмат чытаюць венгры, але кнігарняў у іх дакладна больш, чым у беларусаў. Апынуўшыся ў цэнтры Будапешта, бачыш кніжныя крамы на кожным кроку. Яны вялікія і малыя, з кнігамі на венгерскай і…

255