№21: Знак прысутнасці

№21: Знак прысутнасці

Мы прысвячаем новы нумар “ПрайдзіСвета” феномену сувязі літаратуры і гомасэксуальнасці, альбо, кажучы мовай ХХІ стагоддзя, сувязі літаратуры і ЛГБТК. Ці застаецца літаратура літаратурай, калі адкрывае нам сусвет цялеснасці, сэксуальнасці, інтымнасці? Чаму беларуская літаратура моцная ў апісанні вайны і такая бездапаможная, стэрыльная ў апісанні цялеснасці і сэксуальнасці? Ці існуе беларуская ЛГБТК-літаратура? На гэтыя і іншыя пытанні можна будзе знайсці адказы ў нумары

Чытаць далей

Баляслаў Лесьмян

Балады і ружы

Вершы

Пераклад з польскай Марыя Мартысевіч

Балада пра ружы

(Róże)

Рыцар уночы ў соннай аблудзе
Узняўся і жонку трывожна будзіць:
“Сніў гэты сон я зноў,
Найдзіўнейшы са сноў.

Бачыў у сне я ружы і ружы,
Сястру тваю, маладзіка паўкружжа,
Бачыў яшчэ, што ёсць
У панны ночны госць.

Сплыві жа, як кроў па нажы, мне, дружа,
Зірнуць на сястру ў алькоў, дзе ружы,
І ля яе самой
Сон спраўдзіць: мой – не мой!”

Тут жа на ложку ўкленчыла пані,
З кленчы пачала выпраставанне
Й вырушыла ў паўзмрок,
Глушачы крокам крок.

Здалеўшы сходы між двух альковаў,
Шукала стуленых дзвюх галоваў,
Дзвюх параў рук вязьма,
Ды не знайшла – няма.

Ўбачыла толькі ружы і ружы,
Кожны бутон – барвовы і дужы:
Сон сестрын, нібы вуж,
Тоіўся ў яве руж.

Ўкленчыла ў змроку алькоўным пані:
“Так невідочней маё чуванне!”
Кожны каўтае ўздых,
Каб ейны кут аціх.

Поўнач, скарбніца сненняў глыбокіх,
Звонку прынесла босыя крокі.
Водгулле ўсчала рэй:
Нехта каля дзвярэй.

Ўкленчыўшы, пані вачэй не мружыць,
Ўкленчыўшы, бачыць: дух яе мужа
Дзее бясплотны рух.
Цела спіць – ды не дух!

Вось ён да спячай, грозны, як ружжы,
Ідзе праз ружы, ідзе праз ружы!
Панну ўздымае з руж
На рукі жончын муж.

“Спім мы абодва – і дух, і цела,
Хай дзее кожнае, што хацела!”
Панну кладзе наўзнак –
Песціць прыдатней так!

Бледная, пані прыйшла пад ранне.
“Муж мой, ці спіш ты?” – Адказ – маўчанне.
“Ружамі сон твой тхне!
Муж мой, пачуй мяне!”

Рыцар прачнуўся, глядзіць у вочы:
“Што за выпадак у цемры ночы
Мовы цябе пазбыў?
Быў госць у спальні?” – “Быў”.

“Ці ён да спячай, грозны, як ружжы,
Ішоў праз ружы, ішоў праз ружы?
Панну ці клаў наўзнак?” –
“Так, – шэпча пані. – Так”. –

“А ці ён бачыў, як зводзіш бровы,
Зводзіш як вусны ў праклёнаў словы,
Кленчыш, гнутая ў рог?” –
“Бачылі ён і Бог”.

Рыцар ускочыў з ложка: “Ты ўзняла
Сну залатога майго забрала!
Я! Пазнаеш мяне?” –
“Гэткі ж ты быў у сне”. –

“Сонныя ночы я з ёю бавіў,
Прагну адгэтуль таго ж наяве!” –
Пані яму: “Не руш.
Панны няма між руж.

Панну пасеклі на дзве палавіны,
Цела паклалі ў дзве дамавіны,
Труны дзве – склепам зруб:
Цяжкі з ёй будзе шлюб!”

Рыцар ёй кажа: “Памерла рана!
Зноў я засну і знайду, дзе панна,
Трунаў сягну я дзвюх!
Я – пан, я – сон, я – дух!”

Тры ружы

(Trzy róże)

Са студні чутны йржавы рып вядра.
У садзе ціша. Спёка млявіць кветкі.
Зяленіва ля ветхае паветкі
Ільсніцца, лушчыцца з камля кара,
Са студні чутны гулкі пляск вядра.

Зірні, лісцё над намі – небам цэлым!
Зірні, як голле кроіць промні куца!
Знітуем душы і дазволім целам
Адно адному моўчкі адгукнуцца!
Зірні, лісцё над намі – небам цэлым!

Пах ружаў, птахаў спеў, дзве сон-душы,
Двух целаў у траве перапляценне,
І сонца лад сярод бязладдзя ценяў,
І ў спёцы раптам – цішы ледзяшы.
Пах ружаў, птахаў спеў, дзве сон-душы.

Але калі паміж душой і целам
Квітнець у садзе гэтым ружы трэцяй,
Той, чый пурпур здалее тагасвецце,
То ейны жар адным ёсць з намі цэлым,
Той ружы трэцяй, між душой і целам.

Глуханямая

(Głuchoniema)

А на вёсцы на нашай ёсць глуханямая.
Марыш чуць ейны голас, калі пад аблокі
гаваркія і спеўныя вочы ўзнімае...
Не адсюль яна, дом ёй – край нязнаны, далёкі.

Бацька ёй – сон забыты, імя ёй... быць можа,
смерць імя назаве, ў галавах калі стане.
Я хацеў ейнай смерцю быць і ў гэтым маўчанні
чуць тых струнаў, што Госпад правіцай трывожыў.

Думаў я, калі кіну ў тагасветнай аблудзе
на бясспеўныя грудзі зямлі ком дзяўчыне,
лебядзіную думай адгукнуўшыся, грудзі
стаю лебедзяў збудзяць у азёрнай даліне.

А за вёскаю нашай рака ёсць сівая.
Нейкі дзед у глыбіні закідваў мярэжы.
Я спытаў: “Што за рэчка?” – а дзед: “Не бывае,
каб імя мела тое, што тае ў бязмежжы.

Тыкіч – кажуць адны, а другія – Магіла.
Хто Далёкай, хто Блізкай заве – ды заўсёды
вер старым: безназоўныя гэтыя воды.
Ды й нашто рацэ назва? Дно ў сненнях згубіла”.

А над вёскаю нашай боска вечарам шэрым...
Калі сонца згасае сном пра сны нетрывалым,
у душы паўстаюць незямныя хімеры
і ўспаміны пра тое, што не існавала.

Бачыў я ў такі вечар, як дзеўчына тая –
здань, з душою, ў якой быў памёр салавейка,
безгалосая скрыпка, без пастушкі жалейка
да ракі йдзе і рукі прывітальна прастае.

І, без слыху слухачка, стаіць над ракою,
вуды кос залатых занурыўшы ў глыбіні...
Мо хацела, рыбачка, сон злавіць галубіны –
голас свой, што са дна б’е бруёй шапаткою.

Альбо можа таму яна ладзіла ловы,
што хацела спаймаць свой адбітак валоссем:
мо хоць ён мае дар чалавечае мовы
й чалавекам раскажа ўсё, што з сэрца рвалося.

Вось выцягвае косы. Зоры ейныя вочы
Поўняць іскрай вячыстаю, цьмянай і соннай...
Сабе й свету чужая, на мяжы дня і ночы
безыменная здань над ракой безназоўнай.

Вучань шаўца

(Szewczyk)

Маладзіку халодна й мулка –
Патрапіў рог у комін хаты.
Ліхтар, на дыбачкі прыўзняты,
Працяў імглу ў канцы завулка.
Шаўцовы вучань клышаногі,
Не спіць, заняты справай важнай:
Спраўляе бот на мерку Бога,
Імя якому – Неасяжны.

Будзь блаславёны тройчы
Вынік творчых турбот:
З іх у срэбранай ночы
Гэткі родзіцца бот.

Хмар Уладару, існы ў небе!
Багаты дар маёй правіцы
Прымі, каб ступ у хмарнай глебе
Табе не збілі бліскавіцы.
Дух, які паліць зор паходні,
Звястуе хай зямлі й нябёсам:
Там, дзе шавец бывае босым,
Бог прыабуты як найгодней.

Будзь блаславёны тройчы
Вынік творчых турбот:
З іх у срэбранай ночы
Гэткі родзіцца бот.

Хлеб мой штодзённы дай мне, Божа, –
Адзіны мне ў жыцці мацунак.
Даруй таму, хто ў нэндзы можа
Даць толькі боты ў падарунак.
Шыць значыць шыць – не больш у швіве,
Дык шыйма, покуль маем сілы.
Жыць значыць жыць. На Божай ніве
Жывема да самой магілы.

Будзь блаславёны тройчы
Вынік творчых турбот:
З іх у срэбранай ночы
Гэткі родзіцца бот.

Жабрацкая балада

(Ballada dziadowska)

Стукаў-грукаў дзядуня па зямлі дзеравякай –
Жабраком аднаногiм быў стары небарака.

Йшоў каротка цi доўга – ды прыспеты быў стомай,
Стаў ён задам да лесу ля рачулкi над стромай.

Мутным вокам старэчым ён глядзеў счаравана,
Як струменi струменяць – ой да-дана, да-дана!

З глыбiнi вынурала дзеўчанё-вадзянiца –
I вадой яму ў бельмы, бараду й нагавiцы.

Аж скрывiўся дзядуня – а нячыстая сiла
Звонкiм смехам смяшыла, горкiм смуткам смуцiла.

Ў дзеда ўперыла вочы – два зялёныя споды –
I абняла за ногi – спакушала, няўрода!

Цалавала юрлiва, цалавала аддана
Дрэва мылiцы сцертай – ой да-дана, да-дана!

Пырскаў смехам дзядуня ў карак зданi схiлёнай,
Ледзь не ўпрысядкi скокаў на травiцы зялёнай.

Скокаў ён рукi ў бокi, гучна цмокалi губы –
Аж трапляў дзеравякай у жамчужныя зубы!

“Што ж ты песцiш-цалуеш толькi зломак палена?
Што ж ты дзеда шануеш не вышэй ад калена?

Мусiць, ногi – парогi для чарцінага племя,
Ты, здыхлiна рачная, ты, лядачае семя!

Што ж ты мёртвае дрэва спакушаеш упарта?
Ой да-дана, да-дана – смеху гэта ўсё варта!”

Валассём вадзянiца акруціла – і ў нюнi:
“Ходзь са мною дзядочку, дзедзю, дзедку, дзядуню!

Я цябе б сагравала на каралавай печцы,
Я цябе б харчавала жвірам, лепшым у рэчцы.

У маiм у палацы адпачнеш самавiта,
Маiх палкiх цалункаў будзеш пiць акавiту!”

Так сказала – й за торбу за жабрачую цягне
Да вiроў да бяздонных, да загубнае багны.

Нат не перажагнаўся – хвалi дзедку схавалi –
Больш на белым на свеце пра яго не чувалi.

Забурлiлi струменi – й зноўку сталася цiха,
Бараду, плеш i торбу знесла воднае лiха!

Толькi мылiца тая – сцерты зломак драўляны –
Пабарола стыхiю – ой да-дана, да-дана!

Усплыла ўжо нячыйнай – вызвалёнай з галечы,
Уцякла ад калецтва i ад торбы старэчай!

Калацiла-насiла, мыла мылiцу плёсам,
Нiбы трэску фрэгата, што пазбыўся матросаў!

Стала танчыць вясёла на сваiм люстраваннi,
Да жыцця, да свабоды мкнула ў сонечным ззяннi!

У рухавых падскоках закульгала праз хвалi
Ой да-дана, да-дана – ў тагасветныя далi!

 

пераклад з польскай – Марыя Мартысевіч

 

Пераклад з польскай – Марыя Мартысевіч © 2009

Чытайце таксама

Дзіна Кампана

Дзіна Кампана

Італьянскі паэт

Кусуяма Масао

Кусуяма Масао

Японскі тэатральны крытык, рэдактар, дзіцячы пісьменнік

Вальжына Морт

Вальжына Морт

Беларуская паэтка і перакладчыца. Піша на ангельскай і беларускай

Макс Бірбам

Макс Бірбам

Ангельскі эсэіст, парадыст, мастак-карыкатурыст, кніжны ілюстратар

1069