№21: Знак прысутнасці

№21: Знак прысутнасці

Мы прысвячаем новы нумар “ПрайдзіСвета” феномену сувязі літаратуры і гомасэксуальнасці, альбо, кажучы мовай ХХІ стагоддзя, сувязі літаратуры і ЛГБТК. Ці застаецца літаратура літаратурай, калі адкрывае нам сусвет цялеснасці, сэксуальнасці, інтымнасці? Чаму беларуская літаратура моцная ў апісанні вайны і такая бездапаможная, стэрыльная ў апісанні цялеснасці і сэксуальнасці? Ці існуе беларуская ЛГБТК-літаратура? На гэтыя і іншыя пытанні можна будзе знайсці адказы ў нумары

Чытаць далей

Баляслаў Лесьмян

Балады і ружы

Вершы

Пераклад з польскай Марыя Мартысевіч

Балада пра ружы

(Róże)

Рыцар уночы ў соннай аблудзе
Узняўся і жонку трывожна будзіць:
“Сніў гэты сон я зноў,
Найдзіўнейшы са сноў.

Бачыў у сне я ружы і ружы,
Сястру тваю, маладзіка паўкружжа,
Бачыў яшчэ, што ёсць
У панны ночны госць.

Сплыві жа, як кроў па нажы, мне, дружа,
Зірнуць на сястру ў алькоў, дзе ружы,
І ля яе самой
Сон спраўдзіць: мой – не мой!”

Тут жа на ложку ўкленчыла пані,
З кленчы пачала выпраставанне
Й вырушыла ў паўзмрок,
Глушачы крокам крок.

Здалеўшы сходы між двух альковаў,
Шукала стуленых дзвюх галоваў,
Дзвюх параў рук вязьма,
Ды не знайшла – няма.

Ўбачыла толькі ружы і ружы,
Кожны бутон – барвовы і дужы:
Сон сестрын, нібы вуж,
Тоіўся ў яве руж.

Ўкленчыла ў змроку алькоўным пані:
“Так невідочней маё чуванне!”
Кожны каўтае ўздых,
Каб ейны кут аціх.

Поўнач, скарбніца сненняў глыбокіх,
Звонку прынесла босыя крокі.
Водгулле ўсчала рэй:
Нехта каля дзвярэй.

Ўкленчыўшы, пані вачэй не мружыць,
Ўкленчыўшы, бачыць: дух яе мужа
Дзее бясплотны рух.
Цела спіць – ды не дух!

Вось ён да спячай, грозны, як ружжы,
Ідзе праз ружы, ідзе праз ружы!
Панну ўздымае з руж
На рукі жончын муж.

“Спім мы абодва – і дух, і цела,
Хай дзее кожнае, што хацела!”
Панну кладзе наўзнак –
Песціць прыдатней так!

Бледная, пані прыйшла пад ранне.
“Муж мой, ці спіш ты?” – Адказ – маўчанне.
“Ружамі сон твой тхне!
Муж мой, пачуй мяне!”

Рыцар прачнуўся, глядзіць у вочы:
“Што за выпадак у цемры ночы
Мовы цябе пазбыў?
Быў госць у спальні?” – “Быў”.

“Ці ён да спячай, грозны, як ружжы,
Ішоў праз ружы, ішоў праз ружы?
Панну ці клаў наўзнак?” –
“Так, – шэпча пані. – Так”. –

“А ці ён бачыў, як зводзіш бровы,
Зводзіш як вусны ў праклёнаў словы,
Кленчыш, гнутая ў рог?” –
“Бачылі ён і Бог”.

Рыцар ускочыў з ложка: “Ты ўзняла
Сну залатога майго забрала!
Я! Пазнаеш мяне?” –
“Гэткі ж ты быў у сне”. –

“Сонныя ночы я з ёю бавіў,
Прагну адгэтуль таго ж наяве!” –
Пані яму: “Не руш.
Панны няма між руж.

Панну пасеклі на дзве палавіны,
Цела паклалі ў дзве дамавіны,
Труны дзве – склепам зруб:
Цяжкі з ёй будзе шлюб!”

Рыцар ёй кажа: “Памерла рана!
Зноў я засну і знайду, дзе панна,
Трунаў сягну я дзвюх!
Я – пан, я – сон, я – дух!”

Тры ружы

(Trzy róże)

Са студні чутны йржавы рып вядра.
У садзе ціша. Спёка млявіць кветкі.
Зяленіва ля ветхае паветкі
Ільсніцца, лушчыцца з камля кара,
Са студні чутны гулкі пляск вядра.

Зірні, лісцё над намі – небам цэлым!
Зірні, як голле кроіць промні куца!
Знітуем душы і дазволім целам
Адно адному моўчкі адгукнуцца!
Зірні, лісцё над намі – небам цэлым!

Пах ружаў, птахаў спеў, дзве сон-душы,
Двух целаў у траве перапляценне,
І сонца лад сярод бязладдзя ценяў,
І ў спёцы раптам – цішы ледзяшы.
Пах ружаў, птахаў спеў, дзве сон-душы.

Але калі паміж душой і целам
Квітнець у садзе гэтым ружы трэцяй,
Той, чый пурпур здалее тагасвецце,
То ейны жар адным ёсць з намі цэлым,
Той ружы трэцяй, між душой і целам.

Глуханямая

(Głuchoniema)

А на вёсцы на нашай ёсць глуханямая.
Марыш чуць ейны голас, калі пад аблокі
гаваркія і спеўныя вочы ўзнімае...
Не адсюль яна, дом ёй – край нязнаны, далёкі.

Бацька ёй – сон забыты, імя ёй... быць можа,
смерць імя назаве, ў галавах калі стане.
Я хацеў ейнай смерцю быць і ў гэтым маўчанні
чуць тых струнаў, што Госпад правіцай трывожыў.

Думаў я, калі кіну ў тагасветнай аблудзе
на бясспеўныя грудзі зямлі ком дзяўчыне,
лебядзіную думай адгукнуўшыся, грудзі
стаю лебедзяў збудзяць у азёрнай даліне.

А за вёскаю нашай рака ёсць сівая.
Нейкі дзед у глыбіні закідваў мярэжы.
Я спытаў: “Што за рэчка?” – а дзед: “Не бывае,
каб імя мела тое, што тае ў бязмежжы.

Тыкіч – кажуць адны, а другія – Магіла.
Хто Далёкай, хто Блізкай заве – ды заўсёды
вер старым: безназоўныя гэтыя воды.
Ды й нашто рацэ назва? Дно ў сненнях згубіла”.

А над вёскаю нашай боска вечарам шэрым...
Калі сонца згасае сном пра сны нетрывалым,
у душы паўстаюць незямныя хімеры
і ўспаміны пра тое, што не існавала.

Бачыў я ў такі вечар, як дзеўчына тая –
здань, з душою, ў якой быў памёр салавейка,
безгалосая скрыпка, без пастушкі жалейка
да ракі йдзе і рукі прывітальна прастае.

І, без слыху слухачка, стаіць над ракою,
вуды кос залатых занурыўшы ў глыбіні...
Мо хацела, рыбачка, сон злавіць галубіны –
голас свой, што са дна б’е бруёй шапаткою.

Альбо можа таму яна ладзіла ловы,
што хацела спаймаць свой адбітак валоссем:
мо хоць ён мае дар чалавечае мовы
й чалавекам раскажа ўсё, што з сэрца рвалося.

Вось выцягвае косы. Зоры ейныя вочы
Поўняць іскрай вячыстаю, цьмянай і соннай...
Сабе й свету чужая, на мяжы дня і ночы
безыменная здань над ракой безназоўнай.

Вучань шаўца

(Szewczyk)

Маладзіку халодна й мулка –
Патрапіў рог у комін хаты.
Ліхтар, на дыбачкі прыўзняты,
Працяў імглу ў канцы завулка.
Шаўцовы вучань клышаногі,
Не спіць, заняты справай важнай:
Спраўляе бот на мерку Бога,
Імя якому – Неасяжны.

Будзь блаславёны тройчы
Вынік творчых турбот:
З іх у срэбранай ночы
Гэткі родзіцца бот.

Хмар Уладару, існы ў небе!
Багаты дар маёй правіцы
Прымі, каб ступ у хмарнай глебе
Табе не збілі бліскавіцы.
Дух, які паліць зор паходні,
Звястуе хай зямлі й нябёсам:
Там, дзе шавец бывае босым,
Бог прыабуты як найгодней.

Будзь блаславёны тройчы
Вынік творчых турбот:
З іх у срэбранай ночы
Гэткі родзіцца бот.

Хлеб мой штодзённы дай мне, Божа, –
Адзіны мне ў жыцці мацунак.
Даруй таму, хто ў нэндзы можа
Даць толькі боты ў падарунак.
Шыць значыць шыць – не больш у швіве,
Дык шыйма, покуль маем сілы.
Жыць значыць жыць. На Божай ніве
Жывема да самой магілы.

Будзь блаславёны тройчы
Вынік творчых турбот:
З іх у срэбранай ночы
Гэткі родзіцца бот.

Жабрацкая балада

(Ballada dziadowska)

Стукаў-грукаў дзядуня па зямлі дзеравякай –
Жабраком аднаногiм быў стары небарака.

Йшоў каротка цi доўга – ды прыспеты быў стомай,
Стаў ён задам да лесу ля рачулкi над стромай.

Мутным вокам старэчым ён глядзеў счаравана,
Як струменi струменяць – ой да-дана, да-дана!

З глыбiнi вынурала дзеўчанё-вадзянiца –
I вадой яму ў бельмы, бараду й нагавiцы.

Аж скрывiўся дзядуня – а нячыстая сiла
Звонкiм смехам смяшыла, горкiм смуткам смуцiла.

Ў дзеда ўперыла вочы – два зялёныя споды –
I абняла за ногi – спакушала, няўрода!

Цалавала юрлiва, цалавала аддана
Дрэва мылiцы сцертай – ой да-дана, да-дана!

Пырскаў смехам дзядуня ў карак зданi схiлёнай,
Ледзь не ўпрысядкi скокаў на травiцы зялёнай.

Скокаў ён рукi ў бокi, гучна цмокалi губы –
Аж трапляў дзеравякай у жамчужныя зубы!

“Што ж ты песцiш-цалуеш толькi зломак палена?
Што ж ты дзеда шануеш не вышэй ад калена?

Мусiць, ногi – парогi для чарцінага племя,
Ты, здыхлiна рачная, ты, лядачае семя!

Што ж ты мёртвае дрэва спакушаеш упарта?
Ой да-дана, да-дана – смеху гэта ўсё варта!”

Валассём вадзянiца акруціла – і ў нюнi:
“Ходзь са мною дзядочку, дзедзю, дзедку, дзядуню!

Я цябе б сагравала на каралавай печцы,
Я цябе б харчавала жвірам, лепшым у рэчцы.

У маiм у палацы адпачнеш самавiта,
Маiх палкiх цалункаў будзеш пiць акавiту!”

Так сказала – й за торбу за жабрачую цягне
Да вiроў да бяздонных, да загубнае багны.

Нат не перажагнаўся – хвалi дзедку схавалi –
Больш на белым на свеце пра яго не чувалi.

Забурлiлi струменi – й зноўку сталася цiха,
Бараду, плеш i торбу знесла воднае лiха!

Толькi мылiца тая – сцерты зломак драўляны –
Пабарола стыхiю – ой да-дана, да-дана!

Усплыла ўжо нячыйнай – вызвалёнай з галечы,
Уцякла ад калецтва i ад торбы старэчай!

Калацiла-насiла, мыла мылiцу плёсам,
Нiбы трэску фрэгата, што пазбыўся матросаў!

Стала танчыць вясёла на сваiм люстраваннi,
Да жыцця, да свабоды мкнула ў сонечным ззяннi!

У рухавых падскоках закульгала праз хвалi
Ой да-дана, да-дана – ў тагасветныя далi!

 

пераклад з польскай – Марыя Мартысевіч

 

Пераклад з польскай – Марыя Мартысевіч © 2009

Чытайце таксама

Іван Бунін

Іван Бунін

Рускі пісьменнік, паэт, першы рускі лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры

Густаў Майрынк

Густаў Майрынк

Аўстрыйскі празаік, драматург перакладчык, прадстаўнік “Пражскай школы”

Ян Балабан

Ян Балабан

Чэшскі пісьменнік, перакладчык, эсэіст. Перакладаў Лаўкрафта

Інгрыд Ноль

Інгрыд Ноль

Нямецкая аўтарка дэтэктываў і трылераў

876