№19: Нарвежскі вецер

№19: Нарвежскі вецер [18+]

Нумар, які мы прадстаўляем, досыць незвычайны. Па-першае, большасць перакладных тэкстаў у ім — празаічныя творы (ці хутчэй урыўкі з твораў) сучасных аўтараў, па-другое, яны былі спецыяльна абраныя для гэтага нумару нарвежскім выдаўцом і рэдактарам Крысціянам К’ельструпам і перакладзеныя Лідыяй Ёхансэн.

Чытаць далей

Лявон Баршчэўскі

Люблю тыя пераклады, якія яшчэ не зрабіў

11 сакавіка 2010

Люблю тыя пераклады, якія яшчэ не зрабіў
 Раскажыце, калі ласка, з чаго пачыналася Вашая перакладчыцкая дзейнасць. Наколькі мы ведаем, вы заканчвалі Мінскі інстытут замежных моваў (цяперашні МДЛУ). Вы пачалі перакладаць у інстытуце ці, можа, яшчэ раней?

Перакладаць на беларускую мову я пачаў яшчэ вучнем сёмага класа. Мой старэйшы брат вучыў на памяць зададзеныя настаўніцай рускай літаратуры “Вершы пра савецкі пашпарт” Уладзіміра Маякоўскага, і мне чамусьці захацелася паспрабаваць, як гэта будзе гучаць па-беларуску. У школе маёй “афіцыйнай” замежнай мовай была нямецкая, і недзе ў 8-м класе я наважыўся зрабіць спробу перакладаць вершы з гэтай мовы. У маёй хатняй бібліятэцы былі толькі вершы так званых “савецка-нямецкіх” паэтаў – Фрыдрыха Больгера, Зэпа Эстэрайхера (ён жа Барыс Брайнін), Ёгана Варкентына і інш. Вось, здаецца, Фрыдрых Больгер і быў першым, каго я пераклаў з нямецкай мовы. Пазней у мяне з’явіліся хрэстаматыі і анталогіі, у якіх былі змешчаныя арыгіналы шырока вядомых вершаў Гётэ і Гайнэ. І вось я зрабіў свае першыя пераклады “Рыбака” Ёгана Вольфганга Гётэ, “Я ўліў бы свой боль у гучанне...” і “Enfant perdu” Генрыха Гайнэ. Яшчэ да заканчэння сярэдняй школы пераклаў некалькі вершаў з англійскай і з польскай моваў – праўда, ужо забыў, што гэта былі за вершы. Часы навучання ў Інстытуце замежных моваў, інтэрнацкае жыццё не надта спрыялі перакладчыцкаму захапленню: памятаю, што крыху перакладаў тых самых Гётэ і Гайнэ, а таксама Бертальта Брэхта.

Як свайго роду перакладчыцкую суполку нас цікавяць нашыя папярэднікі, а таму раскажыце, калі ласка, пра “Бабілён”. З чаго ўсё пачалося, як было і чым скончылася?

У паветры пачынаў лунаць дух гарбачоўскай перабудовы, хоць фармальна ў Мінску гэта і не надта заўважалася. Было імкненне некаторых маладых людзей рабіць нешта дзеля пашырэння беларушчыны (узгадайма “Беларускую майстроўню”, заснаваную за некалькі гадоў да таго).

Ідэя стварэння суполкі “Бабілён” належала Сяргею Шупу: ён быў мінчанінам і троху лепш за мяне ведаў людзей. Але й я сяго-таго ведаў, у тым ліку па-за Мінскам. Вось жа, Сяргея выбралі старшынём, а мяне – намеснікам старшыні суполкі (я ў той час быў аспірантам-вочнікам кафедры граматыкі і гісторыі нямецкай мовы Інстытута замежных моваў). Назву “Бабілён” прапанаваў таксама Сяргей Шупа: пасля абмеркавання большасць з гэтым пагадзілася. Збіраліся мы ў розных месцах; часам проста ў другой палове дня заходзілі ў будынак Інстытута замежных моваў, шукалі не занятую на гэты момант аўдыторыю і пачыналі абмеркаванне ўжо зробленага і таго, што было варта зрабіць. Часам запрашалі вядомых беларусаў – такіх, як філолаг Пятро Садоўскі. У паседжаннях найбольш актыўна ўдзельнічалі, акрамя нас з Шупам, Алесь Істомін, Зміцер Саўка, Алесь Жлутка, Віялета Ефіменка, Ігар Бабкоў, некаторыя іншыя. Не ўсе яны (прыкладам, Алесь Яжэвіч ці Алесь Дзям’яненка) рэальна займаліся перакладамі і потым далучыліся да гэтай справы. Але ім цікавыя былі самі паседжанні, дзе абмяркоўваліся эстэтычныя, філалагічныя, а пазней і пэўныя палітычныя пытанні. У канцы 1987 году я скончыў навучанне ў аспірантуры і вярнуўся ў свой Наваполацк. У той самы час новапаўсталае літаратурнае згуртаванне “Тутэйшыя” (з яго кіраўніком Алесем Бяляцкім мы кантактавалі ад самага пачатку “Бабілёну”) фармальна ці нефармальна ўлучыла ў свае шэрагі тых сяброў нашай суполкі, што ўжо друкавалі свае пераклады.

Вы перакладалі творы самых розных аўтараў і эпох. Што Вам бліжэй за ўсё, якіх аўтараў і якія свае пераклады Вы больш за ўсё любіце?

Наконт “люблю”... Амаль стандартны адказ: люблю тыя пераклады, якія яшчэ не зрабіў. Бо пасля апублікавання ўжо зробленых бачыш тыя хібы, якія можна было б абмінуць. А перавыданне перакладаў у нашай беларускай сітуацыі – з’ява надзвычай рэдкая. На жаль.
Найбольш удалымі сваімі перакладам з прозы лічу раманы “Більярд а палове дзесятай” Генрыха Бёля (першы мой пераклад прозы, які выйшаў асобнай кніжкай) і “Пакуты маладога Вертэра” Гётэ, які я марыў перакласці на беларускую мову яшчэ калі вучыўся ў школе – і гэтую мару здзейсніў у канцы 1990-х гадоў! І Гётэ, і Бёль належаць да тых творцаў, якіх я перачытаў – і ў асноўным у арыгінале – вельмі сур’ёзна яшчэ перад тым, як узяўся іх перакладаць. З паэзіі, лічу, няблага атрымаўся пераклад “Маральнага трактату” Чэслава Мілаша, які рабіў, паміж іншага, на замову Андрэя Хадановіча. Значыць, часам бывае, што і на замову можна зрабіць нядрэнны пераклад – хоць гэта хутчэй вынятак з правіла. Таксама ганаруся перакладам дзвюх “тоўстых” кніг нямецкіх гісторыкаў – “Гісторыкі і ўлада” Райнэра Лінднэра і “Штодзённасць за лініяй фронту” Бернгарда К’яры, у якіх нашая беларуская гісторыя і яе асобы ўбачаныя, так бы мовіць, “чужаземнымі вачыма”.

Нядаўна выйшаў Ваш пераклад трагедыі Сафокла “Эдып- цар”, а ў анталогіі “Галасы з-за небакраю” змешчаныя пераклады Сапфо. Раскажыце пра асаблівасці і складанасці перакладу антычнай літаратуры.

Хачу ўдакладніць. Пераклады з Сапфо я рабіў яшчэ ў першай палове 90-х гадоў, калі рыхтаваў хрэстаматыі па сусветнай літаратуры для Міністэрства адукацыі і для Беларускага гуманітарнага ліцэя.

Што да “Эдыпа-цара”. Гэты пераклад я пачынаў таксама вельмі даўно, потым адклаў, нават быў згубіў рукапіс, але недзе паўтара году таму знайшоў сшытак і... пераклаў практычна ўсё нанова.

Асабіста мне з антычнай літаратуры перакладаць лягчэй, чым з “новай”. Тут тваё веданне мовы – старагрэцкай ці лацінскай – абмежаванае тым, што даюць наяўныя падручнікі і слоўнікі, паколькі ні класічная грэцкая, ні класічная лаціна ўжо не мяняюцца і не могуць змяніцца. А нават у нашай Нацыянальнай бібліятэцы (а цяпер і ў інтэрнэце) можна знайсці выданні практычна ўсіх антычных аўтараў, у якіх падрабязна тлумачыцца кожны радок, кожная алюзія, кожны кантэкст... Ну, і, вядома, шмат у чым дапамагаюць слоўнікі – перадусім міфалагічныя і двухмоўныя. Да прыкладу, пры перакладзе з старагрэцкай я актыўна карыстаюся двухтомным “Клясычным грэцка-беларускім слоўнікам”, выдадзеным у ЗША Янам Пятроўскім (1983–1985), а таксама факсімільным перавыданнем надрукаванага ў 1899 г. у Санкт-Пецярбургу “Греческо-русского словаря” А. Д. Вейсмана.

Адна з Вашых значных перакладчыцкіх працаў – “Пакуты маладога Вертэра” Гётэ. Раскажыце пра працу над гэтым тэкстам. Ці хацелі Вы калі-небудзь перакласці “Фаўста”?

Я ўжо гаварыў, адказваючы на адно з папярэдніх пытанняў, што перакласці “Вертэра” было маёй юнацкай марай, бо ўпершыню я прачытаў гэты твор па-ўкраінску, маючы 15 гадоў, а праз колькі гадоў перачытаў яго (не адзін раз!) па-нямецку. Таму калі ўзнікла ідэя выдаць том “Выбранага” Гётэ ў гонар 250-годдзя вялікага немца, я быў унутрана гатовы да гэтай працы і зрабіў яе, што называецца, на адным дыханні, за які месяц ці паўтара. “Фаўста” ж я збіраўся перакладаць, калі яшчэ вучыўся ў выпускным 10-м класе; нейкія кавалкі нават быў зрабіў. Але потым мне трапіў у рукі зборнік “Дзень паэзіі”, у якім былі апублікаваныя фрагменты з перакладу Васіля Сёмухі. Мне гэты пераклад тады так спадабаўся, што я адразу пераключыў свае думкі на нешта іншае...

Вы перакладаеце паэзію з розных моваў. Якімі сродкамі падчас працы над тэкстам Вы надаяце яму нацыянальную адметнасць? Якім чынам можна надаць беларускамоўнаму тэксту адценне “італьянскасці” або “французскасці”?

Ведаеце, няшчасце (ці шчасце?) вялікіх нацыянальных паэтаў – тых жа нашых Купалы або Барадуліна – у тым, што іх найлепшыя паэтычныя творы на іншыя мовы як след перакласці проста немагчыма. І я таксама браўся найчасцей за паэтаў “універсальных”, што тварылі і твораць у межах класічнай эстэтыкі. А тых, у каго гэтая “італьянскасць” або “французскасць” выяўленая вельмі яскрава, я імкнуўся абмінаць: не адчуваю сябе дастаткова здольным да гэтага. Разам з тым, можа, недзе нешта і ў мяне атрымалася. Пачытайце творы з перакладзенага мною зборніка “Зірні ў паток” аўстра-вугорскага паэта-рамантыка Нікалаўса Ленаў – і там, мажліва, знойдзеце нейкі адказ на вашае пытанне. Сам я сфармуляваць гэтага не здолею.

Што Вам перакладаць цікавей: прозу, паэзію ці драматургію? Чаму?

Ну, я дадаў бы сюды й эсэістыку: сёння, можа, самы папулярны літаратурны гатунак, прынамсі, у інтэлектуалаў усяго свету. Але цяпер мяне больш цягне да перакладу драматургіі. Бо ў п’есах, як вядома, гавораць персанажы, вельмі часта ў разнастайных жыццёвых сітуацыях, а для паўнавартаснага існавання беларускай мовы трэба пастаянна працаваць над удасканаленнем менавіта размоўнага стылю, акурат намацваць шляхі яго далейшага развіцця. У гэтым сэнсе праца над перакладамі драматургіі вельмі для мяне цікавая. Іншая рэч, што сённяшнія палітычныя варункі наўрад ці дазволяць убачыць пастаноўкі п’ес у маім перакладзе на прафесійнай сцэне – хоць у канцы 80-х – пачатку 90-х гадоў такое здаралася...

Ці спрабуеце Вы падчас перакладу старадаўніх тэкстаў неяк архаізаваць твор? Калі для сучаснікаў паэта твор гучаў не архаічна, а для нашых сучаснікаў гэтая мова ўжо архаічная, які варыянт Вы абіраеце? Якімі сродкамі можна змусіць твор загучаць адпаведна эпосе?

Адзінага рэцэпту тут быць не можа: лепш за ўсё даверыцца сваёй інтуіцыі і спадзявацца, што яна... вас не падвядзе.

Тыя нешматлікія радкі перакладаў антычных аўтараў, што дайшлі да нас ад Браніслава Тарашкевіча і Юльяна Дрэйзіна, ужо самі ў сабе маюць непаўторныя рысы архаічнасці. І я ў сваіх перакладах з антычных аўтараў абапіраюся – наколькі, вядома, гэта сёння наогул магчыма – перш за ўсё на іх досвед. Разам з тым, у галаве пастаянна сядзіць думка, што пераклад павінен быць досыць чытэльны для не надта абазнанага ў беларушчыне студэнта-філолага, настаўніка ці школьніка. Вось такую “залатую сярэдзіну” я і шукаю.

Што да твораў Сярэднявечча, дык тут для мяне карысныя стылёвыя знаходкі Янкі Купалы, тых жа Сёмухі ці Барадуліна, у дачыненні да класікі Адраджэння не абмінаю досведу Уладзіміра Дубоўкі, Юркі Гаўрука, Алеся Разанава, для твораў маньерызму, “метафізічнага” барока ці класіцызму мне цікавыя напрацоўкі Андрэя Хадановіча, а для “нізавога барока” і “гафманічнага” рамантызму ўзорам могуць быць пераклады таго ж Сёмухі... Ну а ў інтэрпрэтацыі твораў рэалістычных і нерэалістычных плыняў апошніх двух стагоддзяў існуе сфармаваная нацыянальная школа перакладу. Тут можа быць карысны досвед тых жа Сёмухі, Барадуліна, Разанава, Хадановіча, а таксама Максіма Багдановіча, Аркадзя Куляшова, Янкі Брыля, Язэпа Семяжона, Ніла Гілевіча, Карласа Шэрмана, Уладзіміра Папковіча, Янкі Сіпакова, Ніны Мацяш, Алега Мінкіна, Івана Чароты, Леаніда Казыры, Змітра Коласа, Леаніда Дранько-Майсюка, Сяргея Шупы, Галіны Дубянецкай, Алеся Істоміна, ну і значна маладзейшых, але, бясспрэчна, таленавітых Макса Шчура, Вальжыны Морт ці Марыйкі Мартысевіч... Прабачце, што не змог назваць усіх, хто, несумненна, заслугоўвае згадкі.

З якіх тэкстаў Вы параілі б маладому перакладчыку пачынаць працу?

З тых, якія вам самім надта спадабаліся, калі вы іх чыталі. Няважна, да якой эпохі або да якога жанру яны належаць.

Раскажыце цікаўным прайдзісветам, ці ляжаць у Вас у стале якія пераклады? Ці ёсць штосьці, што ўжо шмат гадоў чакае выдання?

Гэтых “сталоў” у мяне некалькі (людзей, як вядома, “псуе кватэрнае пытанне”), і шэраг рукапісаў – як, напрыклад, поўны тэкст перакладу камедыі “Жабы” Арыстафана – я цяпер і знайсці не магу. Ёсць нямала вершаў самых розных аўтараў, асобныя апавяданні Франца Кафкі, Гіёма Апалінэра. Ёсць некалькі няскончаных перакладаў: “Медэя” Эўрыпіда (над якой я працую цяпер), “Голад” Кнута Гамсуна, яшчэ сёе-тое. Ну а некалькі вершаў Наваліса магу прапанаваць гэтаму нумару “ПрайдзіСвета” – здаецца, яны “ўпішуцца” ў вызначаную вамі тэму.

На відэа Лявон Баршчэўскі чытае ўрывак з трагедыі Сафокла "Эдып-цар" спачатку па-старагрэцку, а потым па-беларуску. Відэа было знята спецыяльна для інтэрнэт-часопіса перакладной літаратуры "ПрайдзіСвет".

Лявон Баршчэўскі: ЛЮБЛЮ ТЫЯ ПЕРАКЛАДЫ, ЯКІЯ ЯШЧЭ НЕ ЗРАБІЎ - Сафокл  Лявон Баршчэўскі: ЛЮБЛЮ ТЫЯ ПЕРАКЛАДЫ, ЯКІЯ ЯШЧЭ НЕ ЗРАБІЎ - Сафокл

Чытайце таксама

Пра ўсё і пра ўсіх

Антон Францішак Брыль

Пра ўсё і пра ўсіх

Каб абзавесціся прыдатнаю тэмаю для доўгай размовы, часта трэба няшмат. Адкрыем, напрыклад, хрэстаматыю па беларускай літаратуры XVIII—XIX стагоддзяў, выкладзеную на сайце філалагічнага факультэта БДУ...

Чым новая паэзія адрозніваецца ад старой

Эмі Лоўэл

Чым новая паэзія адрозніваецца ад старой

Джойс Кілмер: Я чакаў, што міс Эмі Лоўэл, галоўны дзеяч і апалагет новай паэзіі Амерыкі, з’явіцца ў сукенцы ад Бакста з мноствам усходніх упрыгожанняў, яе дом будуць поўніць пахі духмяных рэчываў, а…

Спачатку было не натхненне, а вытворчая неабходнасць

Уладзімір Сіўчыкаў

Спачатку было не натхненне, а вытворчая неабходнасць

Першыя тры гады я правучыўся ў Жодзінскай школе-інтэрнаце і не скажу, што чытанне тым часам заўсёды прыносіла асалоду. Нават у трэцякласніка па сьпіне часам прабягаў халадок перад здачаю чарговае кнігі…

Англа-амерыканская фемінісцкая крытыка: гісторыя і некаторыя тэарэтычныя аспекты

Наталля Паваляева

Англа-амерыканская фемінісцкая крытыка: гісторыя і некаторыя тэарэтычныя аспекты

Галоўнай задачай фнмінісцкай крытыкі было прааналізаваць ролю, якую адыгрывае літаратура і літаратурная крытыка ў зацвярджэнні або, наадварот, у разбурэнні гендарных, класавых, расавых і полавых іерархій…

352