№21: Знак прысутнасці

№21: Знак прысутнасці

Мы прысвячаем новы нумар “ПрайдзіСвета” феномену сувязі літаратуры і гомасэксуальнасці, альбо, кажучы мовай ХХІ стагоддзя, сувязі літаратуры і ЛГБТК. Ці застаецца літаратура літаратурай, калі адкрывае нам сусвет цялеснасці, сэксуальнасці, інтымнасці? Чаму беларуская літаратура моцная ў апісанні вайны і такая бездапаможная, стэрыльная ў апісанні цялеснасці і сэксуальнасці? Ці існуе беларуская ЛГБТК-літаратура? На гэтыя і іншыя пытанні можна будзе знайсці адказы ў нумары

Чытаць далей

Ладзіслаў Кліма

Што пасля смерці (Jak bude po smrti)

Апавяданне

Пераклад з чэшскай Макс Шчур


Папярэдні той ночы дзень мінуў без усялякіх прыгодаў. Усё пачалося толькі ўвечары.

А сёмай гадзіне я сядзеў у сталоўцы гатэлю “У срэбнага сонца” ў павятовым мястэчку Е.; ужо ад другой гадзіны дня я там папіваў. А палове дзесятай вечара я збіраўся ад’ехаць цягніком у абласное места Э., дзе квітнее мая крама, оптавы гандаль тканінай, на першым паверсе майго новага чатырохпавярховага дому. – За мною, шумна балбочучы, сядзела некалькі сялянаў. Адзін з іх якраз апавядаў, як лавіў у полі злодзея. Я амаль яго не слухаў – калі ў мой слых востра ўцяліся словы:

“І абышоў я палёў лікам пяць”.

У гэтых словах было штосьці камічнае; наўрад ці хто знайшоў бы ў іх штосьці жудаснае. І ўсё-ткі на момант ува мне ўзняўся сапраўдны, вельмі цьмяны, але неадольны жах, здагадка аб нечым няўяўна страшным. Зрэшты, у сваёй гандлярскай душы я нясмела лічу, што смешнасць і жах ёсць сёстрамі, тварам і вываратам аднаго й таго ж: карані ўсялякага жаху палягаюць у містэрыі смешнага, і наадварот, у найглыбейшай глыбіні насамрэч смешным ёсць толькі жах, толькі ўсялякая боязь; што свет ёсць толькі бяздонным і феерычным жахлівым гратэскам.

Неўзабаве я забыўся аб пачутым. Праз чвэрць гадзіны выйшаў на падворак. – На зваротным шляху спыняюся, пазіраю на зоры... І тут штосьці на поўны голас засыкала мне на вуха: “Абышоў я палёў лікам пяць,” – падбіла мае ногі й пазбавіла мяне прытомнасці.

Тое, што адбылося пасля, жыве ў маіх згадках надзвычай цьмяна і фрагментарна. Я ведаю толькі, што неўзабаве пасля гэтага ўстаў і хісткім крокам вярнуўся ў сталоўку. Што піў там яшчэ паўгадзіны, потым сеў на аўтобус да вакзала. Што цягам усяго таго часу быў нібы ў паўсне, што зусім забыўся на тыя словы, але тым не менш час ад часу мігцелі ўва мне кволыя, слабенькія, але вельмі знепакойлівыя полыскі жуды. У цягніку яны скончыліся, і настала паўнепрытомнасць. І яшчэ памятаю, як дома ў краме я пацалаваў жонку – а потым схаваўся ў падушках. А як засынаў, аднекуль з кутка пачуў, як хтосьці пранікліва, страшна стогне маім уласным, але адначасова як не маім голасам... –

Не ведаю, калі пачаўся той сон. О, ці даведаюся я гэта калі?

Сунуся нечувана тужлівым, няроўным, месцамі лясістым краем. Густыя цёмна-жоўтыя хмары, якіх я ніколі дагэтуль не бачыў, згрувасціліся па-над ім як выгба грабніцы. Позняя восень; усюды смерць, смерць... Паламаная, пажоўклая, мокрая трава хілілася ў слату; шкілеты засохлых кустоў, гальванізаваныя ветрам, нашэптвалі свае пасмяротныя сны; памінальныя кветкі, што спакваля паміралі, прасілі ў жоўтага неба хуткай смерці; дзірван палёў смярдзеў мерцвячынай. Жоўтая жуда йшла за мной і ўсё больш мацнела. Усё палохала мяне, усё, на што б я ні зірнуў, загадкава мяне адштурхвала. “Небарака, небарака! – прамаўлялі да мяне травы й купіны, лясы й хмары, – чаго ты тут яшчэ шукаеш? Хіба не бачыш, што ўсё выганяе цябе са свайго сэрца і пасылае цябе кудысьці прэч, а ты не разумееш, што тваё месца болей не тут? Смерць сядзіць у табе, і нішто яе не выганіць!” Штохвіліны я чакаў, што настане самае вусцішнае, самае страшнае, апошняе. І настала! З лесу ўбаку ад мяне, адлеглага якіх шэсцьсот крокаў, выйшаў чалавек і памалу скіраваў да мяне. Я адразу зразумеў, што ён і ёсць тое пагрозлівае, апошняе, і, апанаваны дзікім жахам, рынуўся ўцякаць. Стаміўшыся, я нарэшце спыніўся й азірнуўся. Ён сунуўся гэтак жа павольна, як і раней, але да яго было ўжо толькі пяцьсот крокаў. Я зноў пабег, час ад часу азіраючыся; ён несупынна набліжаўся, не паскараючы хады. Між намі было ўжо толькі трыста крокаў. “Усё марна!” – плакаў я, хілячыся ўжо да зямлі – і тут, аббегшы пагорачак, бачу за якіх дзвесце пяцьдзесят крокаў перад сабою пабудову з надпісам “Карчма”. “Я ўратаваны, – загарлаў я, – ён мяне ўжо не дагоніць, а там, сярод добрых людзей, гэтая пачвара страціць сваю моц нада мной!” Я зноў кінуўся бегчы: мой супернік знік з маіх вачэй за пагоркам. Дабягаю да мэты, праходжу міма густой жывой агароджы, якая атуляе садок. І тут з яе выйшаў – ён. Заступіў мне дарогу. Цалкам звычайны тварам, апрануты ў выцвілы фланэлевы гарнітур, карычневы, у чорную клетку. Узняў да вышыні твару сашчэпленыя рукі і, круцячы вялікімі пальцамі адзін вакол аднаго, павольна й нязмушана сказаў:

“Абышоў я палёў лікам пяць”.

Выбуху жаху немагчыма было даць рады... –

Дзіўнае, снежна-белае святло. Малы, элегантны пакойчык, у ім – я на батыставых падушках. Крышталёвае, таямнічае ззянне ранішняга сонца залівае яго – няма сумневу, да поўдня яшчэ далёка. Усё нейкае адкрытае, прыглушанае, лёгкае, крохае, пахкае. Як быццам я – усярэдзіне агромністай шкляной кулі... заглыблены ў духмянае ванільнае марозіва. Але нават найвялікшы паэт не здолеў бы ані прыблізна апісаць незвычайнасць усяго гэтага, не тое што я, нябогі крамнік Мацей Лебэрмаер!

Доўга я ляжаў, і было мне чароўна й хораша. Я забыўся на ўсё папярэдняе; хоць і адчуваў, што ўсё гэта – сон маёй душы, і няцяжка было б яго адагнаць, але гэта было не вартае намогі. Мінуўшчына здавалася мне лёгкім, нікчэмным сном. Аднак урэшце я спытаўся ў сябе: дзе гэта я? І што гэта ўсё азначае?

Паводле розных прыкметаў я здагадаўся, што знаходжуся ў гатэльным пакоі. Званю. Праз нейкі час уваходзіць пахолак, кланяецца. Ён напалохаў мяне, бо падаўся мне падобным да сустрэтай мною прывіднай пачвары, хоць гэта быў гожы расчырванелы дзяцюк у якасным фраку з мяккага сукна. “Дзе гэта я, чалавеча?” – звяртаюся я да яго энэргічна.

“У нашым гатэлі, міласці просім. “У Срэбнага сонца”, васпане!”

“У Срэбнага сонца”? – і даволі ясная, але надзвычай дзіўная згадка заззяла ўва мне. – Як я сюды трапіў? Я ж – я ж – ага! Я ж учора ўвечары з’ехаў у Э. і начаваў дома, у жонкі!”

“Выбачайце, гэта васпану толькі так падалося. Мы як убачылі, што васпан не абы-які госць, а заможны, платаздольны, дык дазволілі сабе аднесці васпана ў пакой, пасля таго як васпан на двары грымнуўся й ляжаць застаўся”.

“На двары – пачакайце – ага, я там згубіў прытомнасць, таму што, – адчуванне жуды ўзнялося ўва мне, – абышоў я палёў лікам пяць...” –

“Ніякіх пяць палёў васпан не абышоў. Ад сталоўкі да пісуару на двары ўсяго толькі трыццаць крокаў і ніякіх палёў!”

“Дык чаго я там тады ўпаў, хлапчына, га?” – ускрыкнуў я бадай што злосна.

“А таго – хай ласкавы васпан даруе, – што дваццаць пяць куфляў плзэньскага піва й восем чарак слівовіцы – гэта зусім не дробязь”.

“Але прычым тут гэта... Я ж памятаю, мамэлюк ты, як я сам узняўся і яшчэ гадзіну потым піў у сталоўцы!”

“Ніякі я, васпане, не мамэлюк – можа, гэта хто іншы тут такі, а я дык заўжды цвярозы! Я сам васпана ўзняў і з дапамогай астатніх аднёс яго па лесвіцы сюды, во дзе была катарга, васпан важыць дакладна кіляў дзвесце, за гэта не грэх было б і аддзячыць. А як толькі васпана паклалі ў ложак, дык васпан адразу й захроп!”

“Няўжо ж мне гэта ўсё прыснілася? І тое, уначы... – божухна, лепей аб гэтым не думаць. Але што зробіш, выглядае, што так... Ну, дзякуй богу, што не было горай... Толькі цяпер апрытомнеў... Але хіба гэта – прытомнасць? Не памятаю, каб я калі прачынаўся з такім адчуваннем... Не, гэта ўсё яшчэ сон”.

“Не сон, васпане, маё вам слова!”

“Што мне тваё слова, калі я цябе толькі сню! Скажы, татарын, ці бачыў ты калі ўжо такое святло? Такое шкляное, глыбокае, духмянае, як марозіва?”

“Святло як святло. – А я хоць, можа, і татарын, але ж на нагах, прынамсі, стаю. Калі столькі ў сябе ўліць, дык і на наступны дзень усё будзе дваіцца...”

“Ах, – так яно, мабыць, і ёсць... Інакш быць не можа... Але як дзіўна, як страшна...”

“Ці мне прынесці васпану чорнай кавы? Яна паспрыяе страўніку, а страўнік – мазгам...”

“Прынясі – і пакінь мяне аднаго!”

Ён сышоў. Згадкі залівалі маю душу... Толькі аднаго моманту я ў іх пазбягаў. Але не было рады. Неўзабаве ў іх паўстаў мужчына ў карычневым паліто ў чорную клетку і, круцячы вялікім пальцам, флегматычна сказаў: “Абышоў я палёў лікам пяць”. І мая няшчасная свядомасць, быццам атрымаўшы ўдар дубцом, зноўку знікла.

* * *

Зноў той самы пакой. Сонечнае зіхценне памутнела – хоць палымяная дзённая зорка стаяла амаль у зеніце. Скаламутнела і мая свядомасць; зрабілася нейкай абыякавай і прыдуркаватай. Я нічога не памятаў і ні пра што не думаў; як жывёла, займаўся толькі цяперашнім і тымі рэчамі, што былі вакол: доўга разглядаў тканіну сваёй бялізны, фіранак, дываноў, посуд у шафе, і толькі пасля ўмыўся й адзеўся. Пры гэтым я заўважыў яшчэ іншыя цікавыя рэчы; напрыклад, раптам убачыў, што з кончыкаў маіх пальцаў вырастаюць стрымбулі, на якіх вагаюцца дзіцячыя галоўкі. Я зусім не задумаўся над гэтым, палічыўшы, што так і трэба. Думаеце, што я трызніў, ці што ў мяне былі прынамсі галюцынацыі? Дзе там! У доме была жахлівая ціша; а з вуліцы толькі зрэдку чуліся крокі, дзіўныя, глухія, нібы апоўначы. “Пайду я на шпацыр! – вырашыў я раптоўна. – Прэч з гэтага дому, які ёсць прычынай усіх маіх няшчасцяў. На свежым паветры я адразу акрыяю. Спачатку трэба было б заплаціць – але я ім плаціць не буду! Не! Я наагул ніколі не плачу, дык скажыце мне, калі ласка, чаму цяпер я мушу плаціць? У мяне тут з сабой у валізцы некалькі тысячаў, але я й не падумаю вымаць грошы. Трэба толькі як мага спрытней адсюль знікнуць”. – Ціха, як кот, поўз я па цёмным калідоры... Удала спусціўся ажно да першага паверху – тут трэба было прайсці міма адчыненай кухні, адкуль чуліся жаночыя галасы. Спыніўся й чую: “Яшчэ спіць той стары п’янтос?” – “Спіць! А мо толькі прыкідваецца, каб выслізнуць, не заплаціўшы”. – “Ён на гэта здольны, дзяўчаты, пільнуйце яго ўвесь час!” – “І не сорамна яму, дзеду... яму ўжо гадоў пяцьдзесят пяць... пры грашох, здаецца, а так нажэрціся!” Я скамянеў. – Ці не падазраюць яны, што я магу прапаўзці міма кухні?... Не застаецца нічога іншага, як зрабіцца як мага меншым. Я стаў на карачкі, стуліўся як толькі мог і з вялікай радасцю адзначыў, што зрабіўся не большы за пацука. І гэтак паўзу міма дзвярэй. Тут тыя курвы мяне ўгледзелі. “Зірніце, што там паўзе? – крычыць адна. – Мо гэта тая плесень старая?” – “Здурэла? – кажа другая, – той вялікі, як бугай, а гэтага вунь – як кот наплакаў. Напэўна, гэта швайцараў кот”. – “Ну, не ведаю, а я б сказала, што гэта дакладна ён!” – кажа першая. Аднак за мною яны не пайшлі. А я, поўны радасці ад паспяховых уцёкаў, выпаўз ажно на вуліцу, там устаў з карачак і набыў сваю першапачатковую велічыню.

“Відаць, што я не звар’яцеў, калі я такі хітрун і калі тыя кухаркі таксама бачылі мяне такім малюпаткім. Мой розум адпавядае аб’ектыўнай рэчаіснасці і ёсць, такім чынам, разумным”. Я пераможна ўцякаў па вуліцах, хутка й лёгка, як ніколі дагэтуль, не звяртаючы ўвагі на атачэнне. Толькі на плошчы я заўважыў, што навокал ходзяць людскія сціжмы. Усе яны хутка перасоўваліся па зямлі, як цені ад аблокаў; ніхто з іх не размаўляў, хоць некаторыя варушылі вуснамі... Мёртва-халодным быў пах іхных крокаў... І тут я зразумеў, што ў мяне гукі ператварыліся ў пахі, што я цалкам пазбавіўся слыху, таму мне і здаецца, што людзі не размаўляюць. Гэта азмрочыла маю радасць. “Гэтак я магу пазбыцца й зроку, і хто ведае чаго яшчэ... Так, усё трымціць і хістаецца. Сонца пачырванела, хоць цяпер толькі поўдзень, а небасхіл – яскрава-сіні. Гэта кроў выцякае з ягоных вантробаў... Нядобра ўсё гэта...”

Я апынуўся за местам. Мае крокі рабіліся ўсё больш павольнымі. І з майго жахліва параненага нутра таксама выцякала кроў, ува мне пачала цьмяна нараджацца роспач. Сонца, усё больш жудаснае й нейкае гранёнае, заходзіла страшэнна хутка, як быццам, ведаючы аб сваёй хваробе, хацела як мага хутчэй дабрацца да ложка. І тут я штосьці-такі ўчуў: слабенькія, цьмяныя, глухія ўдары... Я чую іх дагэтуль – але чаму менавіта іх? Гэтае біццё – нейкае пагрозлівае... У ім мне мроіцца нейкі сэнс. Ах, што гэта ўсё азначае?... Ат, ліха яго бяры, хачу спаць... Але трэба яшчэ дайсці да цагельні...” Я ледзьве цягнуўся па чырвоным пустым гасцінцы. Удары часам змаўкалі, каб потым загучаць яшчэ мацней, чым дагэтуль... выглядала, што яны набліжаюцца... Адкуль ідуць гэтыя гукі? З мяне? Не – цемра за даляглядам, на даляглядзе... Усё мне бачыцца такім дзіўным – калісьці й дзесьці я гэтыя ўдары ўжо чуў... Гэта было штосьці жудаснае... Нарэшце я ля цагельні!

Я кінуўся ў канаву... Свядомасць знікла, удары змоўклі. Раптам я скалануўся, расплюшчыў вочы й страшэнна спалохаўся. Бо цагельня знікла, а сонца расцяклося па небасхіле, падобнае да крывавых шматкоў расстралянага сцягу. Не дайшло да ложка!..

“Але ж гэтага ўсяго не можа быць! – закрычаў я раптам, азораны ясным полыскам самаўсведамлення. – Жах! Я зусім сшалеў... Але гэта бздура – гэта яшчэ адзін шал: як я магу быць вар’ятам, калі я не ў вар’ятні? А потым, я адчуваю, што гэта не проста я сам інтэрпрэтую рэчы па-шалёнаму: гэта самі рэчы шалеюць. Гэта іх віна... Мой розум у згодзе з аб’ектыўнай рэальнасцю: ці вінаваты я, што гэтая рэальнасць не ў згодзе з розумам? Свет – вар’ятня... Значыцца, я ўсё-ткі ў вар’ятні, і я ўсё-ткі вар’ят. Але – не! Усё гэта – сон! Што, зрэшты, тое самае, што і шаленства: гэта ўсемагутнае шаленства, гэта яго ўладанні, у якіх яно бессаромна разлеглася, пазбыўшыся ўсялякага сумлення. Відаць, што з таго моманту, як я прачнуўся апоўдні, я толькі сню – ха-ха, “прачнуўся”! Не прачнуўся, а ляжу ў ложку й сню, што ляжу ў канаве... Але ж раніцай у прысутнасці пахолка я яўна не спаў... Толькі, Езусе Хрысце, як я магу гэта ведаць? Хіба я ўпэўнены, што ўчора ўвечары вярнуўся дадому? Пахолак меў абсалютную рацыю, што ўсё гэта мне толькі падалося. Але ці магу я даць яму веры, калі ён быў толькі фантомам майго сну? Ох, цалкам магчыма, што я ўсё яшчэ ляжу на двары пад зорачкамі, і там мне ўсё гэта ўсюткае толькі мроіцца... Ці можа – што гэта была за жудасная здагадка – прэч, прэч!.. Толькі што азначае ўсё гэтае мудрагельства, ха-ха, будзе яшчэ сон гаварыць пра яву... І – і, далібог, таксама ж магчыма, што і маё піццё ў сталоўцы, і шлях у Т1., і тое, што я – аптовы гандляр у Т., і што я нарадзіўся як Мацей Лебэрмаер – усё чыста было сном – то ж бо ўся гэтая мінуўшчына, якую я называў смешным словам “сапраўднасць”, ні на ёту – калі не звяртаць увагі на розныя неістотныя акалічнасці – не адрозніваецца ад цяперашняга прытомнага сну...” Я хлусіў сам сабе наконт гэтых кволых пэўнасцяў цягам усяго свайго “жыцця”, а пэўнасцяў тых зусім і не было – цяпер я раблюся больш дасканалы духам, калі пазіраю на ўсю гэтую вечную камедыю... А дзе ж гэта я сніў увесь той уяўна пяцідзесяцітрохгадовы – у сапраўднасці ж мо які хвілінны – сон? У якім ложку, канаве, на якім падворку? На якой зорцы? Але ж усе гэтыя зорачкі ёсць плёнам майго сну... Я сню недзе па-за імі, дзе няма прасторы... Але й гэтая думка, “па-за імі”, “непрасторавасць”, ёсць трызненнем сну... Не – толькі якісьці пякельны кацёл, у якім варацца ўсе гэтыя мройныя, чорныя, страшныя “думкі”, ёсць рэччу ў сабе. Але чым ёсць гэты кацёл? Жах – “Божухна, злітуйся над маёй недарэчнай, ненадзейнай душой! Але ж і ты ёсць толькі прымхай Сну... Я, Я – толькі чорная, метафізічная пачвара, якая вечна сніць. Толькі Я магу быць Богам! Нічога яшчэ не разумеў я так ясна... Але дзеля чаго ўся гэтая жудасная камедыя? Навошта ўсё гэта? Што яно ўсё? Хіба я, з’яўляючыся Богам, не магу сябе спазнаць? Але пасля гэтага Бог – тое самае, што чарвяк – ”

Прывіды маіх думак яшчэ нейкі час памігцелі, патрымцелі, а потым зніклі.

* * *

Гэтыя прывіды зноў пачалі палохаць мяне толькі тады, калі я наблізіўся да места. Сонечныя шматкі хтосьці ўжо падмёў з небасхілу, насталі зялёныя прыцемкі.

Цяпер кірунак майго мыслення быў чыста практычны. “Што зараз рабіць? Начаваць у канаве было б ніжэй за мой узровень, я ж кандыдат на пасаду Э.-скага бурмістра. Вярнуся ў “Срэбнае сонца”. І заплачу – слушна! Чаму б і не заплаціць у некаторых сітуацыях? Хай тыя курвы бачаць, хто перад імі такі! Я страшэнна згаладаўся. А як пад’ем і падап’ю, усё будзе добра... Але што гэта я бачу? Дзе касцельная вежа, якая паказвала, нібы палец, людзям шлях да Госпада? Знікла! Дарэшты! Ну, натуральна: Бог узяў яе на неба за тое, што яна яму так доўга, верна, ціха слугавала... – ”

Я пакрочыў вуліцамі. Іх захлыналі хвалі людзей, пераляканых, як мурашы ў поўным лярваў мурашніку, калі ў яго ўтыкнуць дубец. На кожнай вуліцы бракавала па некалькі дамоў, як калі ў дзясне бракуе сям-там зуба. Забаўным падаўся мне той факт, што я голасна павіскваў і спяваў. Тут мяне ўдарыла думка: “Няўжо ж і мой гатэль знік? Божухна, гэтак я застануся без вячэры... – ”

Я кінуўся бегчы. Спыніўся, азіраюся. Гатэля – як не было!.. Ад яго не засталося нічога, адно пустое месца. “Такі прыгожы гатэль! – забедаваў я. – Яму ж цана якіх дзевяноста тысячаў! Во дзе шкоды нароблена, божачка! І валіза мая знікла – божа, ёлупень я, заплаціць не заплаціў, затое валізку з пяццю тысячамі там пакінуў. Мае каўнерыкі, шкарпэткі – мая бялюткая бавоўна на сапрэлую сраку – усё ліха ўзяло!” Страта апошняй рэчы расчуліла мяне так, што я несуцешна заплакаў. Аднак ніхто не звярнуў на гэта ўвагі, боо гэтак цяпер плакаў кожны другі – не столькі над сваім майном, колькі над стратай усяе пэўнасці і цвёрдай глебы пад нагамі, усведамляючы, што ён – толькі няшчасны сухі лісточак у вечнасці, цацка чорных вятроў... –

“А як жа мая вячэра?.. Я павінен сёння павячэраць, як магнат, павінен! Можа, той гатэль не знік, можа, я проста дрэнна бачу?” Я насунуў на нос залатое пенснэ – не дапамагло. “А гаманца няма – у мяне скралі яго ў сне ля цагельні... А я ж мушу павячэраць, як магнат... Я павінен нажабраваць на вячэру! Так – я буду прыкідвацца сляпым!” І, сеўшы на ходнік, падставіўшы капялюш і прымружыўшы вочы, я жаласна закрычаў: “Добрыя хрысціяне, дзеля ранаў Хрыстовых, злітуйцеся над небаракам, сляпым ад нараджэння!”

Але ў капялюш нічога не ўпала, затое пачуліся галасы: “Жабруе, а ў самога на пупе залаты ланцуг, ды такі, што быка на ім можна весці!” – “Дый лантух як у надзьмутай каровы!” – “І кажа, што сляпы ад нараджэння, а ў самога залатое пенснэ на сінім носе!” – “Хапуга ён, на шыбеніцу яго, жыда!” – “Гэта ж патэр Дрозд2!” – “Не, гэта Муна3!” – “З дарогі, бугай!” – “Я яго ведаю! – завішчала баба, – гэта вядзьмак, які быў у нас у гатэлі й ператварыўся ў пацука, каб не плаціць за тое, што выжлукціў. Ён – прычына нашага няшчасця, праз яго, дурня, Бога ліхога, людзям нямілага, спачатку знік наш гатэль, а потым і астатнія дамы!” “Святая праўда! – прарыкаў парабак. – У гэтага татарына й мамэлюка ёсць чарадзейная замова: “Абышоў я палёў лікам пяць”, – і як ён гэта скажа, дык усё вакол яго вар’яцее, альбо слупянее, альбо знікае. Калі я гэта раніцай учуў, дык увесь скамянеў, чорт ведае чаму!” – “Забіце яго, гэтага таўсцюка, рэжце яго, лупіце яго!”

І пачалі мяне мясіць – аёй-аёй. Тут я ўзгадаў пра сваю апошнюю штуку. Стаў на карачкі й ператварыўся ў пацука. “Дзе ён? Куды знік?” – “Там, там, уцякае!” – “Але ж гэта пацук!” – “Не, гэта ён, зірніце, у яго яшчэ залатое пенснэ на пыцку!” – “За ім, затапчыце яго!”

Адылі я слізгануў у поўную гною каналізацыю і пераможна адплыў – і тут раптоўна ўсё знікла.

* * *

Сяджу я на зэдліку ў знаёмым парку... Месячная ноч. Я – напалову непрытомны. Адзінае, што я адчуваю, – гэта амаль драпежны голад.

Тут чую віскат паравоза і бачу агні блізкага вакзала. “Учора я ў гэты час ехаў цягніком у Э., – узгадваю раптам. – Ах, божа мой, я ўсё яшчэ ў Е. Але што мне перашкаджае зноўку, тут жа паехаць у Э.?” Вымаю гадзіннік – амаль палова на дзевятую.

“Дамоў, дамоў, дзе мяне чакая раскошная вячэра!” – завыў я ад радасці і пабег да вакзала, як той алень. Разагнаная асалодай кроў прыносіла цяпер мазгам і больш шляхотныя думкі: “О, як я раней не здагадаўся, што трэба гэтак зрабіць! Гэта маё ўратаванне, ура! Мой дом, мая крама, мая жонка нарэшце здымуць з мяне праклён гэтага бясконцага, клятага сну, з якога я сам ніяк не магу прахапіцца!..”

Я ўскочыў у цягнік якраз у той момант, калі ён засвістаў... І настала амаль што летаргія... Яшчэ нейкі час я думаў толькі пра тое, што будзе дома на вячэру... А потым – потым загучалі тыя страшныя, глухія гукі за даляглядам, але нашмат больш голасна, чым удзень. Яны грымелі ўсё больш і больш магутна, пакуль не заглушылі грукатанне цягніка і не зрабілі яго зусім нячутным. Не існавала цяпер нічога, апрача гэтых гукаў. Валасы мае ўсталі дыбарам. Яны ўсё бліжэй, бліжэй, і іх мэта – я... Пакуль што яны гучаць толькі за даляглядам, але неўзабаве...

І раптам яны загрукаталі ўтрая мацней, раптам затупалі так ясна, так пагрозліва, так блізка. “Яны ўжо на даляглядзе! – застагнаў я, – калоды, што ўваб’юць мяне ў зямлю!” І я ўзгадаў, не ясна й не цьмяна, як калісьці дзесьці ўжо абступаў мяне лес калодаў, якія сягалі ажно да неба і ўвесь час уздымаліся над зямлёй і апускаліся на яе, убіваючы мяне глыбока ў зямлю, доўга, цэлую вечнасць. І, як і нядаўна, пачуў я ўласнае хрыпенне, а потым тонкі, жаласны званочак – убачыў чорную вопратку на прывідах людзей... Але не мог дацяміць, што гэта ўсё азначае.

Невядомае набліжалася, аглушала мяне, чорныя, тонкія, нечувана высокія цені з’яўляліся ўдалечы; і свядомасць знікала... –

А потым мой знаёмы кандуктар, асцярожна мяне падпіраючы, дапамог мне выйсці з вагона. Я быў у Э.! “Я дома, дома! – казаў я сабе, спяшаючыся па знекуль знаёмых чужых вуліцах. – О, што зараз здарыцца? Баюся, што дакладна штосьці жахлівае... Але ж я – цяпер мне зразумела – не дома! Усё гэта – усё яшчэ мой сон, я іду не да жонкі, а да фантому, які не мае з ёю нічога агульнага... Жах – адчуваю, што пад гэтым хаваецца штосьці няўяўна жудаснае, яно чакае мяне за маімі дзвярыма, о, Божа, злітуйся нада мной, сынам крамніка!”

Я апынуўся на плошчы і ўбачыў свой дом. У маёй кватэры на другім паверсе святло гарэла толькі ў двух вокнах – вокнах майго кабінета; што да крамы, тая была ўсё яшчэ ўся асветленая. Як затанчыла маё сэрца, калі я зноўку ўбачыў за вітрынай тыя самыя карункавыя дамскія сарочкі й споднічкі, фланэлевыя панскія кальсоны, снежныя насоўкі, агнявыя хусткі. Знаёмыя дзяўчаты завіхаліся вакол прылаўкі... Я абаперся на край басейна з фантанам пасярод плошчы. Старыя згадкі аб маім мінулым жыцці білі фантанам – але ж – гэта ўсё яшчэ было не тое, гэта была не ява... – Іншая атмасфера, атмасфера сну пакрывала маю душу эфірнай смугой...

І тут я ўгледзеў у краме твар сваёй жонкі, якая калісьці, даўным-даўно, напаўняла мяне нябеснай асалодай.

І раптам згадка аб першых абдымках нашых аголеных целаў заззяла так верагодна, так яскрава, што мой дух у той момант абудзіўся й вярнуўся да явы; пара сну знікла, і ў тое імгненне я адным скокам усемагутнай думкі апынуўся ў цалкам іншым свеце. Нешта ўдарыла мяне электрычным токам, усё пацямнела, маё цела знікла, але толькі на момант. Потым я зноў стаяў на тым самым месцы, убаку чарнеў храм, перада мной зіхцела святлом крама – я адчуваў сваё цела іначай, вастрэй, на душы ляжала больш звыклае святло – я быў цалкам, цалкам прытомны – страшная містэрыя! І хоць я быў у іншым, чым звычайна, настроі, але ён нічым не адрозніваўся ад таго, які часта апаноўвае нас у стане яснай свядомасці.

“Нарэшце я ачуняў! – радасна галёкала мая змучаная душа... – Але – як такое можа быць? Як я апынуўся тут, каля фантана? Мы ж абуджаемся ў ложку...” – Сваю думку я не скончыў. –

І ўвайшоў у дом. У пад’ездзе мяне сустрэла малалетняя дачка аднаго з маіх кватарантаў. Спынілася – ускрыкнула і ўцякла. Таемны холад скалануў мяне...

Узыходжу па лесвіцы... “Крадуся, як нейкая здань,” – прамільгнула ў маёй галаве, але я адразу ж адагнаў гэтую жахлівую ўяву. Перада мной – дзверы на кухню. За імі чуецца голас маёй жонкі, такі ціхі й прыемны. Я кранаю клямку – што гэта адштурхнула маю руку?.. “Нельга так рэзка яе бянтэжыць,” – сказаў я сабе і ўвайшоў у прыймовы пакой на іншым канцы калідора, каб прадумаць, што ёй сказаць.

Жалюзі ў прыймовым пакоі былі спушчаныя, так што я не здолеў нават знайсці крэсла. Але замковая адтуліна ў дзвярах майго кабінета выразна жаўцела... І я ўвайшоў у кабінет... –

Святло разлівалі дзве агромністыя свечкі. Якія стаялі па-над адчыненай труной. Пад белым саванам вымалёўваліся абрысы магутнага цела. Я адкінуў покрыва... –

Ніколі яшчэ я не бачыў мерцвяка з такім перакрыўленым ад жаху тварам. І яшчэ я памятаю, што голасна ўскрыкнуў... што ў дзвярах у суправаджэнні пакаёвак з’явілася мая жонка з заплаканым абліччам... і што яна выкрыкнула: “Божухна – ён – двое...” – а потым грымнулася на падлогу.

А тады ўсё знікла. Я апынуўся дзесьці ў цемры – з целам? Без цела?... Не ведаю. “Я мярцвяк,” – закрычала штосьці ўва мне нечувана жахліва. Але – ці дакладна гэта? Ці не ёсць і гэта сном?... Ці не ёсць сном – усё? Ці існуе смерць? Ці не ёсць усё толькі пасмяротнасцю?... І раптам я ўбачыў вакол сябе лес волатаў, што падпіраюць неба, жудасныя грымоты – зноўку – і, скалануўшыся кожным атамам, адчуў, што мяне затапталі глыбока ў зямлю... І пачулася: “Абышоў я...”

* * *

Тут сканчаецца аповед, апублікаваны як “адкрыты ліст” духа Лебэрмаера ў часопісе “Вера – брама да Бога: альманах навуковай культывацыі спірытуалістычных феноменаў”. – Пазнаёміўшыся са спадаром Р., чалавекам, які заслугоўвае лепшага лёсу, чымся быць рэдактарам гэтага выдання, я папрасіў яго паведаміць мне далейшыя падрабязнасці наконт гэтай публікацыі. Вось ягоны скарочаны, наколькі было магчыма, адказ:

“Арыгінал гэтага тэксту мне даслаў адзін фанатычны спірытыст, у якога на працягу ночы гэты тэкст сам з’явіўся на чыстым аркушы паперы, замкнёным у шуфлядзе. Чалавек гэты да падману не здольны з той прычыны, што ён для гэтага завялікі дурань. І хоць я ведаў, што гэты гратэск можа сапсаваць рэнамэ нашага глыбокапаважанага часопіса, я вырашыў яго надрукаваць; перадусім таму, што, у адрозненне ад ідыёцкай сур’ёзнасці ўсіх спірытыстаў, тэасофаў і г.д., яму не чужы гумар і пагардлівы, скептычны посмех; што на тле татальнай адсутнасці псіхалагізму ў іх гэты тэкст не пазбаўлены псіхалагічнай цікавасці й пераканаўчасці; а галоўнае – таму, што з філасофскага гледзішча ён нашмат пераўзыходзіць усю тую акультную літаратуру, якая ніколі не чула пра філасофскі ідэалізм, Бэрклі, Канта, Шапэнгаўэра і інш. Пасмяротнае й паўсюднае жыццё, зразуметае як сон; сама вечнасць, быццё, бачаныя sub specie aeterni Somni4, – усё гэта ў лепшы бок адрозніваецца ад матэрыялістычнай сырасці показак аб чатырох целах, аб падзеле на цела й душу і ад іншых праяваў экспансіі нашай жыццёвай абмежаванасці ў Феерыю пракаветнага. – Перад тым як апублікаваць тэкст, я хацеў пераканацца, ці жыве альбо жыў у Э. – няцяжка здагадацца, якое правінцыйнае места маецца на ўвазе – нейкі спадар Лебэрмаер, але не зрабіў так з прычыны недаравальнага свайго лайдацтва. Так ён і быў надрукаваны – гэта недзе траціна ўсяго матэрыялу. Неўзабаве я звярнуў увагу на тое, што з Э. прыходзіць да нас надзвычайна вялікае мноства замоваў на той нумар – а праз нейкі час у рэдакцыю прыйшоў спадар самавітага выгляду, з даволі жывёльным тварам і сукаватым дубцом. Ён шпурнуў на стол сваю візітоўку й даведку ад Э.-скага дзяка аб тым, што ён жывы й ніколі не быў мерцвяком – што было потым, апісваць не буду. Ён насамрэч важыў кіляў дзвесце. На шчасце, ён толькі раструшчыў нам палову рэдакцыйнай мэблі, уваліў мне па спіне і шматразова мяне абразіў: дзякуй богу, што хоць не падаў на мяне ў суд. Урэшце, небарака меў на гэта права; я значна сапсаваў яму жыццё; верагодна, ён зрабіўся б нават мэрам горада – а тут, уявіце сабе, кожны хлопчык, як убачыць яго здалёк, дык становіцца на карачкі й пачынае вішчаць, як пацук, смокча сала, і пры гэтым на носе ў яго – жоўтыя бляшкі. Не магло быць і думкі, каб я працягваў публікацыю гэтай рэчы. Дзякуй богу, што надрукаваная частка ўдае сабой лагічна закончанае цэлае, пасрэдны чытач задаволены ўяўным тлумачэннем; у сапраўднасці, аднак, да самага канца застаецца без адказу пытанне, ці забіў Лебэрмаера той сон, ці ўсё гэта – толькі сон з перапою і г.д. Загадка Жыцця не такая простая, як уяўляе сабе пасрэдны чытач ці нават самы славуты філосаф. Я ўдзячны за такі мусовы спын – бо працяг быў бы канцом маёй рэдактарскай кар’еры; ён нашмат больш дзікі, шалёны, поўны ўсялякіх хуліганскіх выбрыкаў і скандальнасцяў – у нашмат большай ступені, чымся першая частка. Але адначасова я пра гэта шкадую – напрыклад, той паскуднік папросту фенаменальна вырашае загадку, чаму словы “Абышоў я палёў лікам пяць” былі такімі жахлівымі. Хто ён быў, той паскуднік? Напэўна, не дух, а хтосьці іншы, таму што духі пішуць нашмат больш тупа. Але не выключана, што гэта мог быць дух, які пры жыцці ненавідзеў Лебэрмаера і гэтак яму адпомсціў. Вы смеяцеся? Вы лічыце, што я дапускаю такую магчымасць толькі таму, што рэдагую тэасафічны лісток? Не! Я не веру ў спірытызм, але не веру і ў пазітывізм, не веру ні ў што, і нават не веру ў тое, што ў гэта не веру. Але менавіта таму я дапускаю верагоднасць усяго, папросту ўсяго. Так, быць рэдактарам – гнюсна, але не меней гнюсна казаць, што я сёння добра паабедаў. Жыць азначае хлусіць, і больш нічога; а асэнсаванне гэтага падману – магчыма, хлусня яшчэ большая, чым самападман усіх тых, хто думае, быццам ведае і гаворыць праўду”.


Рэдакцыя часопіса выказвае падзяку перакладчыку Максу Шчуру і рэдактару Сяргею Сматрычэнку за дазвол надрукаваць дадзенае апавяданне напярэдадні выхаду выбраных твораў Ладзіслава Кліма асобнай кнігай.


Пераклад з чэшскай – Макс Шчур © 2009

Чытайце таксама

Джэфры Чосэр

Джэфры Чосэр

Ганна Сілівончык

Ганна Сілівончык

Беларуская мастачка

Войцех Кучак

Войцех Кучак

Польскі празаік, паэт, сцэнарыст, кінакрытык, спелеолаг

Джэймс Мэцью Бары

Джэймс Мэцью Бары

Шатландскі драматург і празаік, найбольш вядомы дзякуючы казцы “Пітэр Пэн”

919