№21: Знак прысутнасці

№21: Знак прысутнасці

Мы прысвячаем новы нумар “ПрайдзіСвета” феномену сувязі літаратуры і гомасэксуальнасці, альбо, кажучы мовай ХХІ стагоддзя, сувязі літаратуры і ЛГБТК. Ці застаецца літаратура літаратурай, калі адкрывае нам сусвет цялеснасці, сэксуальнасці, інтымнасці? Чаму беларуская літаратура моцная ў апісанні вайны і такая бездапаможная, стэрыльная ў апісанні цялеснасці і сэксуальнасці? Ці існуе беларуская ЛГБТК-літаратура? На гэтыя і іншыя пытанні можна будзе знайсці адказы ў нумары

Чытаць далей

Айн Рэнд

Культ маральнай шэрасці (The Cult of Moral Grayness)

Эсэ

Пераклад з ангельскай Кацярына Дубоўская


Адна з найбольш яскравых прыкмет маральнага заняпаду сённяшняй культуры — моднае стаўленне да маральных пытанняў, значэнне якога найлепш падсумоўвае фраза: “Няма ні белых, ні чорных, усе шэрыя”.

Гэтае сцверджанне датычыць людзей, дзеянняў, правілаў паводзінаў і маралі ў цэлым. “Чорнае і белае” ў дадзеным кантэксце абазначае “дабро і зло”. (З гледзішча псіхалогіі выглядае цікавым адваротны парадак словаў.)

Але з якога боку ні разглядалася б гэтае сцверджанне, яно будзе вельмі супярэчлівым (найперш памылковы “скрадзены панятак”). Калі няма ні чорнага, ні белага, не можа быць і шэрага, бо шэры атрымліваецца тады, калі два гэтыя колеры змешваюцца.

Перад тым, як назваць што-небудзь “шэрым”, трэба зразумець, што з’яўляецца чорным, а што — белым. У дачыненні да маралі гэта значыць, што спачатку трэба высветліць, што дабро, а што зло. І калі чалавек сцвярджае, што з дзвюх магчымасцяў адна добрая, а другая дрэнная, нельга апраўдаць яго тым, што ён выбірае спалучэнне абедзвюх — бо нельга апраўдаць выбар якой бы ні было часткі таго, што чалавек прызнае злом. У сферы маралі “чорнае” — гэта пераважна вынік спробаў чалавека прыкінуцца “шэрым”.

Калі маральны кодэкс (напрыклад, альтруізм) ажыццявіць немагчыма, яго трэба асудзіць як “чорны”, а не ацэньваць яго ахвяраў як “шэрых”. Калі маральны кодэкс мае невырашальныя супярэчнасці, — напрыклад, калі чалавек, выбіраючы дабро з аднаго боку, робіцца заганным з іншага, — ад кодэксу трэба адмовіцца як ад “чорнага”. Калі маральны кодэкс не стасуецца з рэальнасцю, калі ён перадугледжвае толькі шэраг адвольных, неабгрунтаваных, беспадстаўных забаронаў і загадаў, якія трэба, як догму, прымаць на веру і выконваць аўтаматычна, то яго паслядоўнікаў нельга назваць ні “белымі”, ні “чорнымі”, ні “шэрымі”, бо кодэкс, што забараняе і паралізуе маральнае суджэнне, сам ў сабе ўтрымлівае супярэчнасць.

Калі падчас вырашэння складанай маральнай задачы чалавек імкнецца вызначыць, што ёсць праўдай, і церпіць няўдачу альбо робіць сумленную памылку, яго нельга лічыць “шэрым”, ён маральна “белы”. Памылкі розуму не парушаюць мараль, бо ніводны сапраўдны маральны кодэкс не можа патрабаваць ад чалавека бязгрэшнасці і валодання ўніверсальнымі ведамі.

Але калі чалавек заплюшчвае вочы і адключае розум, каб пазбегнуць адказнасці за маральнае суджэнне, калі ён спрабуе абмінуць факты і не хоча ведаць нічога, яго нельга назваць “шэрым”, з гледзішча маралі ён апынаецца “чорным”, як толькі сутыкаецца з фактамі.

Многія формы памылковасці, няўпэўненасці і эпістэмалагічнай неахайнасці дапамагаюць схаваць супярэчнасці і сказіць сапраўднае значэнне тэорыі маральнай шэрасці.

Некаторыя лічаць, што гэтая тэорыя — толькі паўтарэнне такіх агульнавядомых ісцінаў, як “На свеце няма дасканалых людзей” (то бок у кожным ёсць і нешта добрае, і нешта злое, і такім чынам усе мы маральна “шэрыя”). Большасць людзей навокал нас сапраўды адпавядаюць гэтаму апісанню, і таму яго часта прымаюць без далейшых развагаў, як лагічны факт, забываючыся, што мараль мае дачыненне толькі да пытанняў, якія перадугледжваюць выбар (то бок свабодную волю); такім чынам, статыстычныя абагульненні тут недапушчальныя.

Калі чалавек “шэры” паводле сваёй прыроды, да яго нельга прымяніць маральныя паняткі, уключаючы і “шэрасць”, сама маральнасць для яго немагчымая. Але калі ён мае свабодную волю, сам факт, што дзесяць (ці дзесяць мільёнаў) чалавек зрабілі няправільны выбар, не абавязкова сведчыць пра тое, што памыліцца і адзінаццаты, бо чужы выбар ні да чаго не змушае асобнага чалавека і нічога не даказвае.

Існуе мноства прычынаў маральнай недасканаласці большасці людзей, то бок таго, што яны трымаюцца змешаных, супярэчлівых меркаванняў і каштоўнасцяў (сярод гэтых прычынаў — альтруістычная мараль), але гаворка не пра гэта. Нягледзячы на прычыны, якія абумовілі выбар, сам факт таго, што большасць людзей з маральнага гледзішча “шэрая”, не адмяняе іх патрэбы ў маральнасці і маральнай “чысціні”, а нават робіць іх яшчэ больш неабходнымі. Не гарантуе ён таксама і “комплекснага пагаднення”, з дапамогай якога можна было б вырашыць праблему, запісаўшы ўсіх людзей у маральна “шэрыя” і такім чынам адмовіўшыся пазнаваць “белае” і прыводзіць яго ў жыццё. Не пазбаўляе ён і ад адказнасці за маральнае суджэнне: пакуль чалавек не гатовы цалкам пазбавіцца маралі і прыраўнаць у маральным плане дробнага махляра да забойцы, яму давядзецца судзіць і ацэньваць усе тыя шматлікія адценні “шэрага”, якія толькі сустракаюцца ў характарах асобных людзей. (І судзіць іх можна адзіна з дапамогай дакладна вызначанага крытэру “чорнага” і “белага”).

Такога меркавання, звязанага з тымі ж памылкамі, трымаюцца людзі, якія лічаць, нібы тэорыя маральнай шэрасці — простае паўтарэнне сцверджання “Кожная праблема мае два бакі”, пад якім яны разумеюць, што нельга цалкам мець рацыю ці памыляцца. Аднак гэтае сцверджанне мае зусім іншае значэнне — яно мае пад сабой толькі тое, што, вырашаючы праблему, чалавек павінен браць да ўвагі і выслухоўваць абодва бакі. Гэта зусім не абазначае ні таго, што прэтэнзіі абодвух бакоў будуць у роўнай ступені абгрунтаванымі, ні нават таго, што кожны бок будзе хаця б крыху мець рацыю. Часцей за ўсё праўда на адным баку, з другога боку ж — толькі неабгрунтаваныя дапушчэнні (калі не горш).

Безумоўна, існуюць складаныя выпадкі, калі кожны бок у нечым мае рацыю, а ў нечым памыляецца, і менавіта тут “комплекснае пагадненне” — абвяшчэнне абодвух бакоў “шэрымі” — найбольш непрымальнае. Менавіта такія выпадкі патрабуюць найбольш строгай дакладнасці маральнай ацэнкі, каб вызначыць і ўзважыць усе аспекты справы, — а зрабіць гэта магчыма, толькі размежаваўшы “чорнае” і “белае”.

Асноўная памылка тут у тым, што прыхільнікі ўсіх гэтых меркаванняў забываюць, што мараль працуе толькі тады, калі чалавек мае свабоду выбару, гэта значыць, забываюць пра розніцу паміж “не магу” і “не хачу”. Гэта дазваляе ім перафразаваць агульнавядомы выраз “Няма ні чорных, ні белых” у выслоўе: “Людзі не могуць быць цалкам добрымі ці цалкам дрэннымі”, якое яны пакорліва прымаюць, не задумваючыся пра метафізічныя супярэчнасці, якія яно ўтрымлівае.

Але мала хто пагодзіцца з гэтым агульнавядомым выразам, калі патлумачыць яго сапраўднае значэнне, якое трапляе ў нашу свядомасць: “Людзі не жадаюць быць цалкам добрымі ці цалкам дрэннымі”.

Апалагет такога меркавання перш за ўсё пачуў бы: “Гавары толькі за сябе!” Менавіта так звычайна і апынаецца насамрэч. Свядома ці несвядома, наўмысна ці выпадкова сцвярджаючы: “Няма ні чорных, ні белых”, з псіхалагічнага гледзішча чалавек прызнае: “Я не хачу быць цалкам добрым, але, калі ласка, не лічыце мяне цалкам дрэнным”.

Як у эпістэмалогіі культ сумневу — гэта пратэст супраць розуму, так і ў этыцы культ маральнай шэрасці — пратэст супраць маральных каштоўнасцяў. Абодва яны — пратэст супраць абсалютнае ўлады рэальнасці.

Культ сумневу не мог бы дасягнуць поспеху шляхам адкрытага змагання супраць розуму, і таму адмаўленне ад розуму было прызнана найвышэйшай ступенню разумнасці. Такім жа чынам і культ маральнай шэрасці не мог бы перамагчы мараль сродкамі адкрытага бунту, таму адмаўленне ад маралі ператвараецца ў найвышэйшы тып дабрадзейнасці.

Звярніце ўвагу на форму гэтай тэорыі, у якой мы звычайна з ёй сустракаемся: яна рэдка паўстае ў выглядзе пазітыву, этычнае тэорыі альбо тэмы для абмеркавання — мы найчасцей сутыкаемся з ёй як з нечым негатыўным, як з нечаканым пярэчаннем ці папрокам, вымаўленым такім тонам, нібыта мы вінаватыя ў парушэнні нейкага відавочнага закона, які не патрабуе нават абмеркавання. Тон можа змяняцца ад здзіўлення да сарказму, гневу, абурэння, істэрычнай нянавісці, з якімі гэтай дактрынай кідаюць у нас, нібы абвінавачваючы: “Спадзяюся, вы не думаеце ў катэгорыях “чорнае-белае”?”

Большасць людзей, бездапаможная, збянтэжаная і перапалоханая любой тэмай, звязанай з мараллю, спяшаецца вінавата адказаць: “Не, безумоўна, не”, не маючы ніякага ўяўлення пра прыроду абвінавачання. Яны не спыняюцца нават на хвіліну, каб зразумець, што насамрэч абвінавачанне гучыць наступным чынам: “Вы канечне не такі несправядлівы, каб размяжоўваць дабро і зло!” альбо “Вы ж не такі дрэнны, каб шукаць дабро?”, альбо “Няўжо вы такі амаральны, што верыце ў мараль?”

Пачуцце маральнай віны, страх агучыць маральнае суджэнне, маленне пра ўсёдаравальнасць — усё гэта ўтрымлівае згаданы вышэй агульнавядомы выраз, і дастаткова толькі адзін раз зірнуць на рэальнасць, каб зразумець, якое агіднае прызнанне робяць яго прыхільнікі. Аднак уцёкі ад рэальнасці — гэта адначасова і неабходная ўмова, і мэта культу маральнай шэрасці.

З філасофскага гледзішча гэты культ адмаўляе мараль, але з псіхалагічнага яго прыхільнікі імкнуцца не зусім да гэтага. Насамрэч, яны імкнуцца не да амаральнасці, а да нечага нашмат больш ірацыянальнага — да небезумоўнай, зменлівай, эластычнай, прымальнай для ўсіх маральнасці. Яны не лічаць сябе “па-за межамі дабра і зла”, а проста хочуць атрымаць “перавагі” і таго, і другога. Яны не кідаюць выклік маралі і тым больш не граюць ролю такіх сабе сярэднявечных прыхільнікаў вычварнага зла. Іх адмысловы сучасны каларыт — у тым, што яны прапануюць не прадаць душу д’яблу, а разрэзаць яе на кавалкі і выставіць на аўкцыён.

Прыхільнікі гэтага культу не аб’ядноўваюцца ў філасофскую школу, яны самі — тыповы прадукт філасофіі, што не выканала сваіх абавязкаў, прадукт інтэлектуальнага банкруцтва, якое спарадзіла ірацыяналізм у эпістэмалогіі, маральны вакуум у этыцы, змешаную эканоміку ў палітыцы. Змешаная эканоміка — гэта барацьба ўплывовых груповак, пазбаўленая маральнасці, прынцыпаў, каштоўнасцяў, справядлівасці, барацьба, галоўнай зброяй у якой з’ яўляецца гвалт, а формай выяўлення — гульня ў кампраміс. Культ маральнай шэрасці — гэта замяняльнік маралі, які робіць магчымым існаванне такой палітыкі і якога цяпер трымаюцца людзі, панічна спрабуючы гэтую палітыку апраўдаць.

Звярніце ўвагу на тое, што галоўны падтэкст тут — не пошук “белага”, а навязлівы страх атрымаць (небеспадстаўна) пазнаку “чорныя”. Паглядзіце, як яны абараняюць мараль, дзе кампраміс — гэта крытэр каштоўнасцяў, такім чынам дазваляючы вымяраць дабрадзейнасць той колькасцю каштоўнасцяў, якім чалавек гатовы здрадзіць.

Наступствы гэтай тэорыі і зацікаўленыя ў ёй бачныя паўсюль.

Звярніце ўвагу, што ў палітыцы тэрмін “экстрэмізм” зрабіўся сінонімам “зла” незалежна ад сутнасці справы (дрэннае не тое, у дачыненні да чаго чалавек выяўляе “экстрэмізм”, а ўжо сам факт “экстрэмізму”, то бок паслядоўнасці). Паглядзіце на так званых прыхільнікаў нейтралітэту ў Арганізацыі Аб'яднаных Нацый: іх пазіцыя нават горшая за пазіцыю тых, хто нейтральна ставіцца да канфлікту паміж Злучанымі Штатамі і Савецкай Расіяй, — бо яны прынцыпова імкнуцца не бачыць розніцы паміж двума бакамі, ніколі не разглядаюць праблему па сутнасці, а заўсёды шукаюць кампраміс, любы кампраміс у любым канфлікце (напрыклад, паміж захопленай краінай і краінай-агрэсарам).

А паглядзіце, што адбываецца ў літаратуры: з’ явіўся антыгерой, выключнасць якога ў тым, што ў ім няма нічога выключнага: ні цнотаў, ні каштоўнасцяў, ні мэтаў, ні характару, ні значнасці, але ў п’есах і раманах ён займае месца, якое раней належала герою, і ўвесь аповед будуецца вакол яго, нават калі ён нічога не робіць і нічога не дасягае. Заўважце, што выраз “добрыя хлопцы і дрэнныя хлопцы” цяпер прамаўляецца кпліва. Паназірайце таксама за барацьбой супраць шчаслівых канцоў, у прыватнасці на тэлебачанні, калі гучаць патрабаванні, каб “дрэнным” даваліся роўныя шанцы і роўная колькасць перамог у параўнанні з “добрымі”.

Як змешаную эканоміку, так і людзей, што трымаюцца змешаных прынцыпаў, можна назваць “шэрымі”, аднак ў абодвух выпадках “змяшанасць” не застанецца “шэрай” надоўга. “Шэры” тут — прэлюдыя да “чорнага”. Людзі могуць быць “шэрымі”, маральныя прынцыпы — не. Маральны кодэкс — чорна-белы. Калі і як толькі людзі ідуць на кампраміс, робіцца зразумелым, які бок абавязкова выйграе, а які прайграе.

Менавіта таму, калі нас спытаюць: “Спадзяюся, вы не думаеце ў катэгорыях “чорнае-белае”?” — належным адказам (па сутнасці, калі не па форме) будзе: “Каб мне спрахнуць, калі не думаю”.


Крыніца перакладу: Rand, A. The virtue of selfishness / A. Rand. — NY: Peniguin Group, 1964. — 151 p.

© Leonard Peikoff, 2010
© Кацярына Дубоўская, пераклад, 2010

Пераклад з ангельскай – Кацярына Дубоўская © 2013

Чытайце таксама

Вячаслаў Купрыянаў

Вячаслаў Купрыянаў

Рускі паэт, празаік, перакладчык паэзіі з нямецкай мовы

Готфрыд Бэн

Готфрыд Бэн

Нямецкі паэт, эсэіст, навеліст, публіцыст, тэарэтык мастацтва, доктар медыцынскіх навук

Войцех Кучак

Войцех Кучак

Польскі празаік, паэт, сцэнарыст, кінакрытык, спелеолаг

Арцюр Рэмбо

Арцюр Рэмбо

Французскі паэт, адзін з пачынальнікаў сімвалізму

449