№19: Нарвежскі вецер

№19: Нарвежскі вецер [18+]

Нумар, які мы прадстаўляем, досыць незвычайны. Па-першае, большасць перакладных тэкстаў у ім — празаічныя творы (ці хутчэй урыўкі з твораў) сучасных аўтараў, па-другое, яны былі спецыяльна абраныя для гэтага нумару нарвежскім выдаўцом і рэдактарам Крысціянам К’ельструпам і перакладзеныя Лідыяй Ёхансэн.

Чытаць далей

Э. Ч. Асонду

Ліст з дому (A Letter from Home)

Пераклад з ангельскай Юля Цімафеева


Дарагі сыночак,

Чаму ты не дасылаеш грошы праз Вестэрн Юніян, як робяць у Амерыцы ўсе добрыя нігерыйскія дзеці? Чаму не наведваешся дахаты? Ты ажаніўся з белай? Не забывайся, я ўжо знайшла табе жонку. Завуць яе Нгозі. Яе бацькі — дабрадзейныя хрысціяне, яе маці, як і я, уваходзіць у Лігу дбайных каталічак. Глядзі толькі, не сапсуй цудоўныя стасункі, што я ўсталёўвала многія гады з сям’ёй Нгозі.

І прашу цябе, не рабіся такім, як сын Какі, якога адправілі ў Амерыку з грашыма нашай абшчыны, а ён вярнуўся з белай жанчынай і забараніў бацькам наведвацца ў свае апартаменты для белых, што ў заможным цэнтры Лагасу. У яго вялізныя сабакі, і белая жонка абыходзіцца з імі як з дзецьмі. У той адзіны раз, калі ён праведваў сям’ю, ён адмовіўся спаць у старым бацькавым доме — бач ты, занадта брудна — і начаваў са сваёй жонкай у гатэлі. А яшчэ ён хацеў парукацца са старэйшынамі абшчыны і нават не збіраўся пасці ніц, як добра выхаваны сын.

Ці ж Нгозі недастаткова прыгожая на тым фотаздымку, што я паслала табе, — даўгая сукенка, а ў руках — кветка гібіскуса? Яна хадзіла ў Настаўніцкі каледж для каталічак і з тых жанчынаў, што нараджаюць моцных сыноў.

Сын Агагі, які паехаў у Германію ўсяго некалькі гадоў таму, выслаў бацьку вялікі чорны BMW і ўжо заканчвае будаваць прыстанішча на дваццаць пакояў, а яшчэ закладае фундамент пад гатэль. Мой мілы сыночак, я ўжо на схіле жыцця і на стомленых каленях хачу пагушкаць сваіх унукаў, перш чым сысці ў рай у многія прыстанішчы, што падрыхтаваў для мяне Гасподзь. З мяне ўжо смяецца ўся вёска — я прадала свой адзіны кіёск на рынку Аінгба, каб сабраць грошай і выслаць табе, сынок, у Амерыку, і цяпер у мяне больш няма кіёска на рынку — як нейкая служка, я гандлюю на вуліцы.

Памятай, ты абяцаў купіць мне аўто і наняць кіроўцу, каб я сядзела на заднім сядзенні, як жонка прэм’ер-міністра, і аддавала б загады, а ён бы павёз мяне да маіх сябровак, і тыя пазелянелі б ад зайздрасці. Я ўсё малюся, каб ты не стаў падобным да блуднага сына з Біблейскай прытчы, які змарнаваў усю сваю спадчыну на віно і жанчынаў.

Ты ж памятаеш дачку Обі. Яна паехала ў Італію працаваць прастытуткай, пасля таго як ты з’ехаў у Амерыку. Вось толькі летась яна вярнулася з багатымі падарункамі бацькам і нават пабралася шлюбам з хлопцам з прыстойнай сям’і. Яны вянчаліся ў царкве, і святар сказаў, што хоць блуд яе грахоўны, але яго цалкам змыла крывёю Хрыста (пасля таго як тая ахвяравала вялізную суму на рамонт царкоўнага даху). Цяпер яна выношвае сына, і ўжо ніхто не памятае, што некалі яна была прастытуткай у Італіі.

Ты бачышся з іншымі афрыканцамі, каб не забывацца на свае карані? Ты яшчэ знаходзіш там афрыканскую ежу? Бо баюся, калі ты пачнеш есці як белы, то і думаць будзеш як белы. Сынку, пераглядзі свае погляды і вярніся да каранёў, як некалі блудны сын, каб магла я дабраславіць цябе, перш чым памру.

Я зашмат патраціла на дамы сытасці для Нгозі. Я пасылала яе туды за свой кошт, каб жанчыны навучылі яе клапаціцца пра мужа, карміць яго ды таўсцець самой і стаць кругленькай, як спелая дынька. Барані Божа, каб дзяўчына з такой прыстойнай сям’і, як Нгозі, выглядала на сваім вяселлі бы перасушаная рыбіна бонга. Бо дамы сытасці для будучай нявесты сёння каштуюць нятанна, а настаўніцы ў іх ужо знікаюць — маладое пакаленне лічыць тыя дамы перажыткам. Маладзейшыя хочуць, каб іх жанчыны былі сухімі і худымі, як швабры. Хіба яны не ведаюць, што ўначы мужчыну трэба, каб было за што ўхапіцца?!

Сыне, толькі ж не рабі з мяне пасмешышча. Прашу, не дай тым, хто пазычыў у мяне зубную пасту, мець бялейшыя зубы і свяжэйшае дыханне. Ты ж памятаеш сына Адзілі (вы разам вучыліся ў малодшай школе)? Ён быў мясцовым нягоднікам: паліў марыхуану і шчыкаў дзяўчатак за зад. Дык ці можаш ты ўявіць сабе, што гэты эфулефу, гэты лайдачына, аднойчы прачнуўся і выдаў, што збіраецца паехаць у Еўропу па сушы?! Мы ўсе вырашылі, што марыхуана яму ў галаве канчаткова закараціла, але як жа мы памыляліся! Спачатку ён паехаў у грузавіку з памідорамі на поўнач, пасля перасеў на аўтобус да Малі, адтуль з караванам вярблюдаў перайшоў пустыню Сахару. Некаторыя загінулі ад смагі, а ён выжыў. Знайшоў працу на будоўлі ў Марока, крыху падзарабіў і заплаціў туарэгам, каб дапамаглі яму даплысці на лодцы да Гішпаніі. Гішпанскім уладам ён сказаў, што ён ліберыйскі ўцякач, які ратуецца ад вайны, і яны далі яму дазвол на працу. О, табе трэба было быць тут, калі праз пяць гадоў ён вярнуўся — у тэлевізарах, золаце, бразготках, адзенні і з кіпай грошай, якія ён папросту кідаў на вецер. У тыя некалькі дзён, калі ён быў тут, дом яго бацькі стаў жаданым месцам для ўсіх — кожны ішоў туды паесці і выпіць. У глыбіні душы я не хацела ісці туды за натоўпам, але ж мне і не дужа хацелася чуць папрокі, што я не зычу яму шчасця. Таму я прыцягнулася туды, і ела, і піла, і радавалася за яго сям’ю, як усе наўкола. Але людскія вочы глядзелі на мяне з пытаннем: калі ж твой сын прыедзе з прэзентамі, калі запросіць нас піць і есці, як зрабіла сям’я Адзілі? Ты, чый сын паляцеў у Амерыку, паглядзі на сына Адзілі, які рушыў пешшу і вярнуўся з падарункамі. Не тое каб нехта запытаўся наўпрост, але я бачыла гэтае пытанне ў іх вачах. Іх вочы неадступна сачылі за мной, калі я піла кока-колу, ела рыс джалоф і смажаную ялавічыну, калі танчыла шалёна, як курыца з адсечанай галавой. Хлопец з’ехаў назад, цяпер ужо на самалёце, паабяцаўшы бацьку, што наступным разам разбурыць яго старую халупу і на яе месцы паставіць новы маёнтак.

Я была хацела аддаць тваю нявесту Нгозі твайму малодшаму кузэну Азуку, хацела, каб яна нарадзіла мне дзіцятка пагушкаць на каленях, пакуль яны яшчэ не зусім заржавелі. Але маці Нгозі і чуць пра тое не захацела. Яна цынічна пляснула рукамі, зашыпела, бы змяюка, і гаркнула: ці ж яе дачка — кавалак ялавічыны на стале мясніка, каб людзі падкідвалі, узважвалі і перакідвалі іншаму пакупніку? Сказала мне, што калі яе дачка зноў выйдзе замуж, яна пашукае ёй лепшую сям’ю, дзе ўсё расце і квітнее, а не ўсыхае, як у нас. З таго часу яна кінула хадзіць у Лігу дбайных каталічак, і цяпер штораз шыпіць ды пераходзіць на другі бок вуліцы, калі я іду насустрач.

Табе цяпер напраўду няма ніякага прабачэння за тое, што не шлеш мне грошай, — Вестэрн Юніян адчыніў свой офіс проста ў нас на вуліцы. Штодня я бачу, як мужчыны і жанчыны, чые клапатлівыя дзеткі цяпер у Амерыцы, велічна ўваходзяць у офіс і выносяць вялізныя пачкі найраў. Яны махаюць вольнай рукою і так моцна трымаюць пачкі, нібы баяцца, што я папрашу ў іх пазыкі.

Не думай, што я не чую парадаў ад самых розных людзей з усіх бакоў. Як кажуць у нас, гуртом і слана добра біць. Аднойчы знахар прапанаваў мне наслаць чары на цябе ў Амерыцы, каб ты кінуў усё і першым рэйсам вярнуўся дахаты. Але ты мой сын, ты прыйшоў на гэты свет з-паміж маіх ног, і я не зраблю нічога, што магло б табе нашкодзіць. Сына Акалосі тымі чарамі прымусілі вярнуцца з Амерыкі. Цяпер ён дома, носіць стары жакет, ходзіць туды-сюды па вуліцы, пералічваючы ўголас сталіцы штатаў ЗША, і пужае школьнікаў смехам гіены.

Я табе, канечне, не пагражаю, але, калі ласка, не ўводзь мяне ў грэх. Ты нарадзіўся ў год, калі амерыканцы прызямліліся на Месяцы і вярнуліся з той дзіўнай хваробай вачэй пад назвай Апалон. Я яшчэ памятаю, калі людзі вярнуліся з Месяца, ва ўсіх чырванелі вочы і з іх ліліся слёзы, як з крана. Казалі, што гэта Божая кара за тое, што людзі Зямлі занадта блізка глянулі Яму ў вочы і пакінулі свае сляды ў Яго на твары. Таму я зусім не здзівілася, калі ты сказаў, што збіраешся ў Амерыку вучыцца. Нават у дзяцінстве, калі ты глядзеў па нашым старым чорна-белым тэлевізары вестэрн “Залатое дно”, ты кожны тыдзень абіраў сабе новае імя. Адзін раз ты быў Дэн Блокер, у другі тыдзень — Пурнэл Робертс, аж да Майкла Лэндана і Лорні Грына. Хлопчыкам ты надзяваў каўбойскі капялюш, у зубы браў сухі кавалак драўніны, уяўляючы яго сігарай, пагардліва крывіў вусны і гаварыў у нос, як акторы з тэлевізара. Мяне не здзівіла, калі ты сказаў, што едзеш у Амерыку, бо ты нарадзіўся ў год, калі амерыканскі сцяг усталявалі на Месяцы, і калі падчас начных гульняў, калі свяціў месяц, іншыя дзеці бачылі там чалавека, ты заўжды бег дахаты, каб сказаць мне, што бачыў, як амерыканскі сцяг махае табе з Месяца.

А цяпер я хачу расказаць табе сямейную таямніцу. У пачатку 1940-х твайму бацьку абяцалі месца ў Гарвардскім універсітэце. У тым самым Гарвардзе, што нарадзіў вялікага панафрыканіста і лідара барацьбы за незалежнасць нашай краіны, Яго Вялебнасць Н’намдзі Азіківэ. Твой дзед прадаў усю сваю каўчукавую плантацыю Кампаніі аб’яднанай Афрыкі, каб здабыць грошы і выправіць твайго бацьку на караблі судаходнай кампаніі “Элдэр дэмпстэр”. І твая бабуля прадала свае залатыя ўпрыгожанні. Калі твой бацька дабраўся да прычала ў Лагасе, то трапіў у рукі махляроў, якія запэўнілі, што ён зможа павялічыць свае грошы ўдвая. Махляры былі салдатамі Заходнеафрыканскіх памежных войскаў, нядаўна звольненымі пасля баёў у Бірме. Яны цэлымі днямі сноўдаліся па прычале ў пошуках легкаверных вяскоўцаў, як твой бацька. Ён жа разважыў, што калі грошай стане ўдвая больш, ён зможа паслаць адну палову бацькам, а з другой паехаць у Амерыку. Махляры забралі яго грошы, а яму далі чорную драўляную скрынку і загадалі не адчыняць яе да наступнага дня. А калі твой бацька адчыніў яе, то знайшоў там палоскі паперы, акуратна выразаныя пад памер банкнотаў. Ён быў вельмі разгублены і ўжо быў збіраўся кінуцца ў Атлантычны акіян, але жанчына, што прадавала бабовыя пірагі ля прычала, спыніла яго і забрала дахаты. Ён уладкаваўся настаўнікам у прыватнай школе і змог назбіраць грошай, каб дабрацца да Сьера-Леонэ ў пошуках лепшай долі. А яго сям’я думала, што ён вучыцца ў Амерыцы. Ён быў у Сьера-Леоне, калі яго бацька, твой дзед, захварэў. Як першаму сыну яму трэба было ўскласці бацькавы рукі на грудзі, калі той уздыхне ў апошні раз. Старэйшыны параіліся і вырашылі папрасіць знахара наслаць чары на твайго бацьку ды вярнуць яго дахаты. І гэтыя чары прывялі твайго бацьку назад са Сьера-Леонэ. Калі той прыехаў, яго бацька ўжо адышоў на той свет, але паспеў праклясці сына, бо той разбіў яму сэрца. Ён сказаў, што як твой бацька засмуціў яго, так і ягоныя дзеці зробяць тое самае з ім.

Ты яшчэ памятаеш птушак, што ляцелі проста з Аўстраліі ў нашу вёску, каб звіць гнёзды на рысавых палях? На іх лапках былі бліскучыя залатыя бранзалеты са словамі “Мельбурнскі заасад”. Ты, мабыць, памятаеш, як хадзіў глядзець на іх гульні і спевы, на тое, як яны дзяўблі рысавае зерне і цялёркаліся ў сажалках ля поля. Гэта былі вялізныя рознакаляровыя птушкі з пер’ем, нібыта расфарбаваным пэндзлем. Сяляне іх не чапалі. Яны паводзіліся тут па-каралеўску, ніколі не парушалі парадку, як мясцовыя нахабныя птушкі, і шукалі толькі тыя зярняткі, што апалі на зямлю. Калі надыходзіў час збіраць рысавы ўраджай, яны гуртаваліся разам, раіліся колькі хвілінаў, нібыта молячыся на добрую дарогу, і ўсе разам падымаліся ў неба.

Але аднойчы адна птушка-госця засталася. Калі іншыя птушкі згуртаваліся, рыхтуючыся да палёту, яна сядзела на зямлі і дзяўбла нешта, не зважаючы на іх. Птушкі рабілі ёй знакі і загаворвалі з ёй на сваёй пранізлівай птушынай мове, але тая не звяртала ўвагі. Засмучаныя, птушкі пакінулі яе. Наступнага дня прыйшлі сяляне, яны спрабавалі адагнаць госцю і пераконвалі яе, што трэба ляцець, трэба вяртацца на радзіму, але яна ўсё стаяла і дзяўбла рысавыя зярняткі. Праз нейкі час яна павольна падляцела да групы мясцовых нахабных птушак і пачала разам з імі спусташаць не сабраны яшчэ рыс. Сяляне сказалі сабе, што птушка больш не паводзіцца як госця, а таму вырашылі зрабіць з ёй так, як і з мясцовымі. Яны забілі яе стралою і прыгатавалі на абед з рысам. Сын мой, спадзяюся, ты не станеш як тая аўстралійская птушка, што забылася на сваю радзіму.


© E. C. Osondu, 2011

Пераклад з ангельскай – Юля Цімафеева © 2011

Чытайце таксама

Людвіг Бехштайн

Людвіг Бехштайн

Нямецкі пісьменнік і складальнік зборнікаў народных казак

Карын Бое

Карын Бое

Шведская паэтка, эсэістка, празаік. Належыць да другога пакалення мадэрністаў

Міхаіл Лермантаў

Міхаіл Лермантаў

Расійскі паэт, празаік, драматург, мастак, афіцэр

Жоржы ды Сэна

Жоржы ды Сэна

Партугальскі празаік, паэт, драматург, крытык, эсэіст, перакладчык

169