№18: Некаторыя любяць паэзію

№18: Некаторыя любяць паэзію

...І ўсё адно мы трымаемся за паэзію, усё адно яе пішам, перакладаем і чытаем, знаходзім і адкрываем для сябе новых і забытых паэтаў і паэтак. Усё роўна самотна рухаемся разам з вершам, рухаемся за ім, ухапіўшыся за ягоныя “парэнчы”, спрабуем адшукаць яго пачатак, намацаць яго “мерыдыян” і, як казаў паэт Паўль Цэлан, прыйсці на сустрэчу з сабой.

Чытаць далей

Таня Скарынкіна

Смаргонь: Капліца Франца. Дом Янкеля. Пякарня Казіміра

Эсэ

Усё пачалося з навагодняга стала. Трэці год запар адзначаю Новы год з новай сяброўкай А., так склалася, і я гэтаму радуюся. У тым ліку таму, што кожнае застолле дорыць пісьменніцкую тэму. Пасля першага святкавання я апісала дарогу ад сяброўкі. Чужое акно без фіранак па дарозе дахаты з аграмаднай елкай і чырвоным абрусам на стале без посуду, пакой без гасцей і толькі каротка стрыжаная дзяўчына з некім размаўляла па белым правадным тэлефоне. Са сцэнкі прыватнага жыцця недасяжнай дасканаласці нарадзілася эсэ “Акно ў іншае жыццё”. Мінулым Новым годам 90-гадовая бабуля А. расказала пра сваю настаўніцу, якая жыла ў Ялце ў адзін час з Антонам Чэхавым і была знаёмая з ім. Гісторыя трапіла ў тэкст “Мулявін, якога не пазналі, і іншыя сустрэчы са знакамітасцямі”. І я, успамінаючы пра гэта з цыгарэтай на балконе, сама сабе зайздросціла, што во як шчасціла на цікавыя гісторыі ў мінулыя новыя гады. Чакай, і ў гэтым Новым годзе таксама нешта ж было. Не магло не быць. Раптам успамінаю паштоўку.

Капліца Франца

Нямецкая паштоўка 1914 году са смаргонскай капліцай
Нямецкая паштоўка 1914 году са смаргонскай капліцай

Паштоўку мне паказалі як удзячнасць за іншую паштоўку, якую я прынесла ў якасці падарунка на Новы год. Старадаўні чэхаславацкі калядны здымак, чорна-белы. На здымку зімовая вёсачка каля лесу. Снег, маленькія фігуркі на снезе ў стылі ПітэраБрэйгеля-малодшага. Мама сяброўкі збірае старыя паштоўкі. І калі б не мая калядная, не пабачыла б іхную. Ды не абы якую, а Смаргонь 1914 году на нямецкай паштоўцы. Дакладней, не Смаргонь, а вёска Карані. Цяпер гэта мікрараён гарадскі. Але прыватныя хаты яшчэ засталіся. Як і на паштоўцы. Толькі там, 100 гадоў таму, на хатах дахі з дранкі. На фоне хат: нямецкі салдат у доўгім шыняльку і спічастай касцы, якая мае ўласную назву нямецкага паходжання pickelhelm. Шлем з пікай. Леваруч салдата — каплічка. Мне далі лупу, каб нічога не прапусціла.

— Няўжо тая ж самая захавалася? — я не веру сваім вачам, бо і цяпер на гэтым жа месцы, на скрыжаванні дзвюх дарог, прасёлачнай і шашы, стаіць капліца. Пан Езус і Матка Боска за шклом упрыгожаныя штучнымі кветкамі.

— Яна, яна! — адказвае хорам сям’я маёй сяброўкі. Дзіўна, што салдат сфатаграфаваўся на памяць у такім сціплым месцы. А потым надрукавалі нашыя хаты і капліцу ў Нямеччыне. Яшчэ дзіўней, што гісторыя капліцы непасрэдна тычыцца сям’і, дзе святкуем Новы год.

Расказвае сяброўка А. ужо пасля свята, бо за сталом шум і гам, канцэрт святочны па тэлебачанні ўсю ноч. І мы сустрэліся назаўтра спецыяльна дзеля капліцы:

— Каплічкі ставілі ў пачатку і на канцы вёсак. Каб не трапіла ў вёску чума там ці мор. У якасці аховы, карацей.


Капліца з паштоўкі. Сучасны выгляд

— Сапраўды тая самая капліца на паштоўцы, што стаіць тут ад вас недалёка цяпер?

— Тая ж самая.

— Адкуль ты ведаеш?

— Таму што яе пабудаваў, — нязвыкла ўрачыстым робіцца голас А., — прадзед майго таты, а мой прапрадзед! І звалі яго Франц Сосна.

— Ого! Ты ніколі не казала. Ён быў святар?

— Не. Звычайны мужык вясковы, з Каранёў. Гэта была вялікая вёска з дабротнымі хатамі, але ў Першую міравую яе добра зруйнавалі. На паштоўцы некаторыя з іх бачна. На дахах — гонт.

— Дранка?

— Дранка. Гонт. Накшталт чарапіцы драўлянай.

Дарэчы, слова таксама нямецкага паходжання: gant — “перакладзіны”.

— Гонт быў часцей за ўсё асінавы. І каплічка гэта каталіцкая была пакрытая раней таксама гонтам. Я нават памятаю, што ў дзяцінстве яшчэ гэты гонт быў. Побач стары крыж дубовы стаяў, але ўжо пакасіўшыся быў. І ўрэшце паваліўся. А пасля капліцу пакрылі бляшаным дахам. Памятаю, як, бывала, хуліганы паб’юць шкло, і папа хадзіў новае ставіць заўсёды. Мама ўнутры прыбірала.

— А як туды папасці? Дзвярэй жа няма?

— Дык акенца адчыняецца. Каб можна было кветкі памяняць, сцерці пыл з ікон.

— Вось ніколі б не падумала, што гэтая капліца з такой даўніны захавалася.

— Яна стаіць ля нас з 1848 году.

— Божа!

І тут можна было паставіць кропку. Дакладней, клічнік, ды не пастаўлю, бо літаральна напярэдадні Новага году я пыталася маму пра дом Янкеля.

 

Дом Янкеля

 
Дом Янкеля. Кірава, 16

Ён амаль у цэнтры горада, калі кроху збочыць з цэнтральнай вуліцы за маленькі базарчык і далей уніз ад бані адразу за Гервяткай па вуліцы Кірава (былая Крывая). Але ў страшным заняпадзе. Колькі сябе памятаю, там ніякіх прыкмет жыцця не назіралася. Стаіць носам у самую дарогу і гэтым адрозніваецца ад планіроўкі смаргонскіх двароў пазнейшых пасляваенных. Вайна Другая ўжо сусветная маецца на ўвазе. Звыкла для горада, каб перад домам палісаднік. Дамок — каб акуратненькі, кампактны. А гэты даўгі. Ад дажджоў і снягоў шэры. Падаецца, не краналі яго ніколі пэндзаль і вапа. Чарговы раз міма дома Янкеля ідучы, сцішаю крок. Неяк так яго асвяціла зімовае цьмянае сонца пасярод сайдынгавых па суседстве хат са шклопакетамі на вокнах, што мімаволі падумала: “Знясуць яго, а што яшчэ горш, адрамантуюць у еўрастылі”. Сэрца зайшлося: “Хоць сфатаграфую, хоць напішу пра гаспадара дома”. Прыйшла дамоў і прашу:

— Мама, раскажы пра Янкеля.

— Я помню, у яго конь быў. Трапкі Янкель сабіраў. Вот як после вайны, усякае насілі яму, гаршкі, што там, падбіраў ён. Як да нас у Перавозы ідзе, тады ўжо даюць дзепешу. У дзярэўні ж быстра. І нясуць усе прычындалы, хто дзе што находзя.

— Стар’ёўшчык, — падказваю, — стар’ё збіраў.

— Да, да. Трапкі, саганы, палівачкі, меднае, тынкавае, усё такое сабіраў.

— У цялегу?

— У цялегу. І тады здаваў на уцільсыр’ё.

— І ён на гэта жыў?

— Жыў. Многа яму давалі. Дырка якая дзе паявілася ў сагане. Нашто ён? У патрэбленні знашываецца ж усё.

— А ён плаціў за гэта?

— Выменьваў. Спічкі ўзамен даваў, мыла хазяйственнае, бо туалетнага не было. Краску якую красіць адзежу. Пачачкі такія. Разныя краскі яркія помню. А яшчэ тут жа чэраз дарогу ад Янкеля дом Зязюлі. Такі домік да рэчкі Гервяткі ўніз. Зязюля таргавала краскамі. І еслі там Пасха ці што, туды ўсе ішлі. У Зязюлі куплялі краску. А фасавала ў пакецікі, як канверцікі зробленыя такія. Сама з бумагі складала, узвешывала і па пакеціках рассыпала. Я помню, мамуся хадзіла да яе па краску яйкі красіць. Красілі ў жоўты, сіні, красны, які хочаш. Зязюля была важная пані. Так проста не падступіцца.


Дом Янкеля з вуліцы Матросава

— А Янкель быў які?

— Знаеш, такі небальшога росту, шчупленькі, валосікі рэдкія, я помню яго добра ў ліцо. Прасілі яго часта пасадзіць картошку. Бо калёсы меў. Смяяліся раз, што ў каго-та ён садзіў картошку, і тады пакарміць завуць. Ён папрасіў кампоту. А яму гаварат: “Няма. Які кампот?” — “Што гэта за хата, калі няма кампоту?!” — вазмуціўся.

— Значыцца, у яго заўсёды быў.

— Ну. Яшчэ гаварылі, што сялёдку еў з пячэннем Янкель.

— А жонка ў яго якая была?

— Нармальная жанчына. Янкеліха.

— А як імя ейнае?

— Каму яно нада было? Хадзіла такое ў народзе: Янкеліха. Так і звалі.

Вечарам у прадуктовай краме сустрэліся выпадкова з мамінай парыкмахеркай. А парыкмахерка з сяброўкай. Сяброўка мне невядомая, ды затое такая гаворкая.

— О, Янкель! — сяброўка парыкмахеркі, крыху маладзейшая за парыкмахерку, нібы чакала пачуць імя Янкеля. Выпадкова неяк сарвалася з майго языка тое, аб чым думкі. Яны абедзве шкадавалі, што мала размаўлялі са сваімі мамамі пра былыя часы, калі мамы жывыя былі. А я сказала, што размаўляю, і літаральна сёння пыталася ў мамы пра Янкеля.

— У яго прама ў доме лавачка была, але не частная, — адразу па справе пачала сяброўка парыкмахеркі, — ён усё палучаў з гасударственнай загатоўкі і выменьваў на стар’ё. Абоі, палаценцы ў яго былі, пража, многа чаго, што людзям нада. Мы з бабушкай, помню, хадзілі па японскую шаль, але нам не хваціла. Ён і па вёсках ездзіў, і ў сябе абменьваў. А жонка очэнь сімпацічная жэншчына ў яго была, не помню, як звалі, усягда на ёй шарф белы красівы і ардзена. Яна ж ваявала. І брат жа ў яе быў. Но брат быў немнога не поўнага ума.

— Каторы значкамі абвешаны хадзіў?

— Ён.

— Крыху помню яго, порткі пад самыя пахі, значкамі-медальёнамі ззяе і пасміхаецца заўсёды. А пра дом вы ведаеце, калі ён пастроены?

— Дом, наверна, яшчэ ў польскія врэмена быў пастроены. Паэтаму ён такі са стаўнямі, па-яўрэўскаму. Яны очэнь баязлівыя яўрэі былі. Іх інагда варонай напугаюць у шутку. І яны сразу: “Ай-я-яй!”, закроюцца. Паэтаму ў іх са стаўнямі былі дама.

 

Пякарня Казіміра

 

Пякарня Казіміра. Іванова, 17

І вось яшчэ пабудова, якая заўсёды цікавіла. З чырвонай цэглы дадатак да сучаснай хаты, прывітаннем з далёкага мінулага. Бачна, што не жылое памяшканне, але другой такой прыгажосці ў горадзе няма. Па Іванова (былая Зарэчная) гэтая пабудова. З вуліцы яе не надта бачна. А калі не прыглядацца, дык наогул можна прапусціць. І ніколі на падворку нікога не траплялася. Але сёння зайшла ў двор нарэшце. Сфатаграфавала. Пагрукала. Не адчынілі. Пайшла да суседзяў насупраць, там якраз жывуць знаёмыя, так супала, хата ў хату, і даведалася прозвішча і дзе працуе гаспадар хаты. У музычнай школе. Завуць Валянцін Уладзіміравіч Бортнік. Гэтым жа вечарам трапіла на рэпетыцыю хору імя Агінскага, дзе той, хто мне патрэбны, акампаніятарам. Я і з хорам паспявала “Зорку Венеру” на вершы Максіма Багдановіча, і запісала гісторыю пра цагляную пабудову.

— Гэта была пякарня, якая належала дзеду маёй жонкі Марыі. Звалі яго Казімір Вайцяхоўскі.

— У мяне аднакласнік быў Андрэй Вайцяхоўскі. Разам у трэцяй школе вучыліся.

— Дык гэта пляменнік жонкі маёй.

Цікава атрымліваецца. Менавіта тыя архітэктурныя гарадскія аб’екты, якія цікавяць на дадзеным адрэзку часу, звязаныя з маімі добрымі знаёмымі. Капліцу пабудаваў прапрадзед сяброўкі, пякарню — прадзед аднакласніка.

— А ў які час працавала яна?

— На стыку ХІХ і ХХ стагоддзяў. Абаранкі там пяклі. Наймалі работніц каля дзесяці чалавек. Кіравалі працэсам старэйшыя дочкі Казіміра, Ядвіга і Стэфанія. У Польшчу з’ехалі пазней. Вялікімі партыямі абаранкі пякліся. У адзін замес клалі прыкладна капу яек, гэта 60 штук. Траваў дабаўлялі. Нейкі ў іх быў рацэпт, на жаль, не захаваўся, што абаранкі не чарсцвелі месяц. Гандлявалі паўсюль. У Маскву вазілі. У Варшаву, у Вільнюс. У Амерыку нават бочкамі адпраўлялі. Паўсюль.

Шкадую крыху, што не даведалася пра старажытную прыватную абараначную, калі пісала пра Куццю. Але дапоўніць ніколі не позна. І тут Валянцін Уладзіміравіч літаральна ашаламляе:

— А ў 1908 годзе Казіміра забілі па дарозе з гандлю. З Вільні ехаў.

— За што?

— За грошы. Выручку скралі. Праз баранкі забілі. Малодшаму сыну тока споўніўся год, бацьку маёй жонкі Марыі. На гэтым абараначны бізнэс і скончыўся. А пякарня захавалася. У Другую сусветную ў трох метрах упала бомба. Дом згарэў, а ёй нічога. Бо сцены там 70 санціметраў таўшчынёй. Замест прыступкаў валуны 300-кілаграмовыя. Столь пад 5 метраў. Вясной прыходзьце, убачыце самі. Цэгла трывалая, як жалеззе, вапнай змацаваная. У вайну ўся вуліца Зарэчная хавалася тут ад бамбёжкі, казалі.

Фота з архіву Тані Скарынкінай.

Чытайце таксама

Жоржы ды Сэна

Жоржы ды Сэна

Партугальскі празаік, паэт, драматург, крытык, эсэіст, перакладчык

Мая Сарышвілі

Мая Сарышвілі

Грузінская паэтка

Ўільям Батлер Ейтс

Ўільям Батлер Ейтс

Ірландскі англамоўны пісьменнік, паэт, драматург. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры

Артур Конан Дойл

Артур Конан Дойл

Шатландскі фізік і пісьменнік, аўтар дэтэктываў пра Шэрлака Холмса

577