№21: Знак прысутнасці

№21: Знак прысутнасці

Мы прысвячаем новы нумар “ПрайдзіСвета” феномену сувязі літаратуры і гомасэксуальнасці, альбо, кажучы мовай ХХІ стагоддзя, сувязі літаратуры і ЛГБТК. Ці застаецца літаратура літаратурай, калі адкрывае нам сусвет цялеснасці, сэксуальнасці, інтымнасці? Чаму беларуская літаратура моцная ў апісанні вайны і такая бездапаможная, стэрыльная ў апісанні цялеснасці і сэксуальнасці? Ці існуе беларуская ЛГБТК-літаратура? На гэтыя і іншыя пытанні можна будзе знайсці адказы ў нумары

Чытаць далей

Андрэй Хадановіч

Zoom-zoom-zoom, альбо Гульня ў гарады

Эсэ

Аэрапорт калумбійскага горада Медэджын (Medellin) месціцца за горадам, у мястэчку Рыянэгра (Rionegro), і, перш чым трапіць уласна ў горад, маеш ладны кавалак на таксоўцы па вечаровай дарозе. Медэджын аточаны гарамі, па якіх ва ўсе бакі ад горада караскаюцца прыгарады. І калі ўвечары спускаешся да яго па аўтамабільным серпантыне, табе адкрываецца від на горад і горы навокал, усе асветленыя тысячамі агнёў і агеньчыкаў. Такі сабе феерверк, выбух святочнай ілюмінацыі, быццам апынуўся на найбольшай у Калумбіі, а можа, і ва ўсёй Лацінскай Амерыцы, каляднай ёлцы, прычым апынуўся — у прамым сэнсе слова, і пад нячутную іншым святочную музыку спускаешся з гіганцкага дрэва ўніз па серпантыне мішуры, ліхтарыкаў і ёлачных цацак.

Наперадзе дзесяць дзён у дзівосным месцы, у іншай краіне й на іншым кантыненце, і сказаць, што будзе цікава, — гэта нічога не сказаць. Але ў гэтую секунду, сярод гор у агнях, здаецца: што б ні ўбачыў далей, як бы ні зносіла дах ад здзіўлення і радасці, менавіта гэтае (спыненае) імгненне, менавіта гэты стоп-кадр, гэтае фотапавелічэнне ў тваёй свядомасці застанецца найбольш яскравым успамінам пра горад, найбольш адэкватным набліжэннем да яго сутнасці. Лішне казаць, што так яно і выйшла.

Зразумела, што кантакты з геніюс лоцы — штука глыбока персанальная, і кожнаму чалавеку той ці іншы горад адкрываецца па-свойму. Зразумела й тое, што не ўсе кантакты з тым ці іншым горадам аднолькава ўдалыя, прыемныя і пазнавальна каштоўныя. Тут як з фатаздымкамі (развіваю метафару стоп-кадра). Ты можаш (і цябе могуць) здымаць бясконцую колькасць разоў, але толькі лічаныя кадры, лічаныя фота-zoom’ы напраўду задавальняюць. Так, відаць, засядаюць у памяці й тыя рэдкія моманты поўнага паразумення з горадам, калі тваё жаданне ўбачыць максімальна супадае з жаданнем самога горада — нешта табе паказаць.

Люблінскі аўтавакзал. У таварыстве добрага прыяцеля стаю і чакаю дзяўчыну, што мусіць прыехаць да мяне з Беларусі, — сваю будучую жонку. Чаканне зацягваецца, а аўтобуса ўсё няма, і мы пачынаем бавіць час, гуляючы ў гарады. Мінае гадзіна, ідзе другая — і ў маёй гульні нешта разладжваецца. Можа, таму, што нервуюся, а можа, таму, што некалькі апошніх назваў азначаюць надта ўжо знаёмыя мне гарады. І замест машынальнага думання пра першую і апошнюю літару ў галаву лезуць асацыяцыі са самімі гарадамі. Асацыяцыі самыя першыя і абсалютна суб’ектыўныя, так што мой партнёр па гульні наўрад ці зразумеў бы мяне, агуч я ўсё гэта ўголас. Тады я прайграў. Як выйдзе зараз, не ведаю, але паспрабую. Вось жа, як сапраўдны беларускі патрыёт, мушу пачаць з…

Вільні. На маім zoom’е яна — горад рэкорднай колькасці выпітага алкаголю. Шмат для каго так здараецца найперш таму, што Вільня — найбліжэйшы ад Беларусі замежны горад. (Вядома, што Вільня ад Мінска нават бліжэйшая за большасць беларускіх абласных гарадоў.) А таму — найбліжэйшая “тэрыторыя свабоды”. Я, напрыклад, ведаю маладых і не вельмі беларускіх літаратараў, якія пачынаюць напівацца проста ў аўтобусе, адразу ж за беларуска-літоўскай мяжой. Што праўда, яны і ў штодзённым беларускім жыцці не сказаць каб вялікія цвярозьнікі. Але ж нешта іх да мяжы (я пра дзяржаўную, а не алкагольную) стрымлівала!

Асабіста для мяне факт віленскага п’янства — даруйце, маралісты! — тлумачыцца трохі інакш. Ні ў адным іншым горадзе (можа, з выключэннем Львова, дый тое толькі падчас Форуму кнігавыдаўцоў) я не маю такой колькасці знаёмых паэтаў на такую малую тэрыторыю. Да таго ж і надвор’е тут не спрыяе цвярозасці. На сваёй памяці ні разу не трапляў у Вільню без дажджоў ці нават зліваў — увесну, улетку, асабліва ўвосень, калі стыхія суцішаецца зрэдзьчасу роўна настолькі, каб даць табе дабегчы да чарговай кавярні, дзе ёсць усе напоі — апроч таго, які ты замаўляў у папярэдняй, ну і як тут ня змешваць? 

Львоў. Што б сказаць пра ўлюбёны горад, чаго яшчэ не сказаў пра Вільню? Хіба такое: Львоў — горад звону ўвушшу. Ходзячы па мясцовай Плошчы Рынак (масла маслянае?), амаль не чуеш званоў ратушнай вежы. А вось падняўшыся на гэтую вежу, я аднойчы страціў пільнасць, забраўся на самую верхатуру і засунуў галаву з вушамі пад самы вялікі звон — зусім забыўшыся, што ён — не проста дэкарацыя, а яшчэ і звініць. А вось звон празвінець не забыўся… Мінула гадоў восем-дзевяць, але дагэтуль пры слове “Львоў” чую гудзенне ўвушшу.

Кіеў. Горад неймаверна лагоднага грамадскага транспарту і звязаных з ім персанажаў. Прынамсі я з радасцю і ўдзячнасцю згадваю пра красавіцкую паездку ў бітма набітым метро, калі нешта інтуітыўнае прымусіла мяне махнуць рукой — і перахапіць свой партманэт, ужо ўдала выцягнуты з кішэні, на адлегласці метра ад мяне. Прычым кішэнны злодзей быў настолькі далікатны, што адразу ж саступіў. А калі я ляснуў па іншай кішэні й зразумеў, што няма пашпарту, ціхенька сказаў мне, каб я зірнуў на падлогу, злева каля дзвярэй. Там ён і знайшоўся. Яны, злодзеі, бач ты, са сваёй этыкай: не выцягнуў грошы — не пашанцавала, а вось чужых дакументаў, бескарысных для іх і так патрэбных мне, ім не трэба.

Згадваю і свой травеньскі пераход праз дарогу на ўскраіне Кіева. Я надта спяшаўся на маршрутку і зусім забыў тое, чаму мяне вучылі бацькі і настаўнікі ў пачатковай школе, — не пераходзіць дарогу перад стаячым транспартам. Маршрутка (у давяршэнне подласці не тая, што мне была патрэбная) выскачыла нечакана і ўвайшла ў кантакт з маім не надта спартыўным целам. Я праляцеў некалькі метраў, мякка прызямліўся на асфальт, устаў, агледзеў і абмацаў сябе — і, на дзіва, не знайшоў ніводнай траўмы ці паломкі, апроч люстэрка задняга агляду, якое, відаць, чыста машынальна выламаў з маршруткі падчас кантакту з ёй, а цяпер крыху разгублена трымаў у руцэ. А да мяне ўжо выходзіў здаравенны кіроўца, на галаву вышэйшы і ўдвая шырэйшы ў плячах. Рыхтуючыся да найгоршага, я вінавата падышоў да яго і як мага ветлівей папрасіў прабачэння за люстэрка й за тое, што не зрабіў як вучылі бацькі і настаўнікі. І, двойчы дзіва, ён не біў мяне, і нават не лаяў, а толькі доўга і ўважліва глядзеў мне наўздагон.

Берлін. Горад непрадказальных супадзенняў і цікавых дэжа вю. Калі ты цягнеш валізку на колцах па Гуфеландштрасэ (Hufelandstr.) — і раптам табе махае рукою як добраму знаёмцу дзяўчына, якую ты, здаецца, бачыш упершыню. І ты задумваешся, дзе мог яе бачыць раней, і на хвіліну страчваеш пільнасць, і валізка спатыкаецца аб бардзюр, вырываецца з тваёй рукі і з грукатам падае на асфальт. І ты раптам згадваеш, што тое самае ўжо здарылася з табою летась, на тым самым месцы — скрыжаванне Гуфеландштрасэ і Эсмархштрасэ (Esmarchstr.), калі табе памахала рукою тая самая дзяўчына, што цяпер глядзіць на цябе яшчэ прыязней і весялей, чым летась.

Амстэрдам. Горад самых выкшталцоных у свеце бамжоў. Як большасць нідэрландцаў, яны гавораць на дасканалай ангельскай мове. Да таго ж ведаюць пра свой горад столькі, што ім пазайздросцілі б прафесійныя гіды. І бяруць, трэба сказаць, значна таней. (Часам думаеш, што амстэрдамскія бамжы — гэта гіды, якія часова адпачываюць ад сваёй нялёгкай працы. Альбо наадварот. Так нават цікавей.)

Спыняюся на амстэрдамскім скрыжаванні і разгортваю мапу. А мапа гэтая — не простая, а з усімі гарадскімі культурнымі прыбамбасамі. Тут табе і тэатры, і бібліятэкі, і музей Ван Гога, і дом Рэмбрандта, і музей дыяментаў, і галерэя мадам Цюсо… Ёсць падазрэнне, што яе спецыяльна замовілі арганізатары Еўрапейскага круглага стала паэзіі, каб зрабіць на ўдзельнікаў глыбейшае ўражанне. І вось падыходзіць такі сабе бомж і прапануе дапамогу. Вычарпальна адказвае на ўсе мае пытанні. Разам са мною ўзіраецца ў мапу — і раптам выказвае незадаволенасць. Чагось тут яўна бракуе. Ён выхоплівае ў мяне асадку, абводзіць колам дзве суседнія ўзбярэжныя каналаў — і робіць тлумачальны надпіс: “RED LIGHTS”. І, відаць, лічачы мяне абсалютным ідыётам, вялікімі літарамі ўдакладняе: “GIRLS”. Госпадзе, бачылі б арганізатары, у што ператварыўся іх снобскі пуцяводнік!

Цюрых — гэта той жа Амстэрдам, толькі старанна зашпілены на ўсе гузікі і шчыльна задрапіраваны самымі цнатлівымі парцьерамі. (А ўсе гэтыя салідныя банкі — чыстая маскіроўка, каб ніхто не здагадаўся пра сапраўдную прыроду горада.)

Лупіць неміласэрны дождж, а я шыбую ў кірунку вакзала паўз нейкі бардэль. Зразумела, ніякай шыльды, глыбокая канспірацыя, і тое, што гэта бардэль, разумееш якраз па адсутнасці шыльды, бо на ўсіх іншых установах шыльды ёсьць. Дзверы і большасць вокнаў надзейна завешаныя. І толькі адно акенка — па нечым недаглядзе — засталося адчыненым. А за ім туліцца цэлая зграйка найсімпатычнейшых істотаў, адпіхваючы адна адну плячыма і, як цікаўныя дзеткі, вызіраючы вонкі й прыліпаючы насамі да шкла — а хто там ідзе?

“А хто там ідзе?” — развіваюць тэму птушкі над цюрыхскай магілай Джойса, і ім адгукаюцца аж тры птушыныя хоры ў Празе: над габрэйскімі пахаваннямі з магілай Кафкі, дзе ў мяне з галавы раз-пораз камічна звальваецца маленечкая кіпа — відаць, розныя жалобныя традыцыі не могуць пагадзіцца міжсобку; над пахаваннямі беларускіх эмігрантаў; і, нарэшце, над пантэонам чэшскай літаратуры. Уражвае магіла Вітэзслава Нэзвала. Але яшчэ больш — аблезлы, але досыць аптымістычны кот, што важна ўсеўся на ёй, увесь заліты сонечным праменнем, як жывы помнік чэшскаму сюррэалізму.

А вось Кракаў найбольш уразіў зусім не магіламі, пры ўсім магчымым піітэце што да Вавеля, а таксама пры тым, што мне здарылася некалькі тыдняў працаваць на Казімежы, перакладаючы Мілаша — за пару соцень крокаў ад яго пахавання. (Думаю, зрэшты, што пераклады ад гэтага не сталіся ні лепшымі, ні горшымі.) Галоўнае кракаўскае ўражанне для мяне паяднала знакамітую турыстычную фішку — і тое, што можна назваць перфомансам і нават флэшмобам. Гадоў дзесяць таму, упершыню трапіўшы ў Кракаў, я бадзяўся берагам Віслы і зусім ужо познім вечарам прыцягнуўся да Цмока, што педантычна разганяў цемру, шугаючы полымем праз рэгулярныя прамежкі часу. Але гэта палова ўражання. Другую палову склала група маладзёнаў (пазней я дазнаўся, што гэта былі дэмбелі, якія так адзначалі сваё вяртанне з войска). Група завалілася на зямлю й пачала сінхронна ад яе адціскацца, з не меншым за Цмока педантызмам адлічваючы ўголас доўгія месяцы сваёй службы: “Адзін! Два!..” Цяпер шкадую, што не далічыў з імі да канца й не ведаю, колькі служаць у польскім войску.

Варшава — гэта гарадскія аўтобусы і доўгія-доўгія адлегласці паміж прыпынкамі. Такой адлегласці хопіць, каб купіць у кіроўцы квіток, перш чым на Мосце Панятоўскага ўварвецца брыгада бамбізаў-кантралёраў з мэтай аштрафаваць усіх “зайцаў” Усходняй Еўропы, адабраўшы ў іх тое, што не паспелі адабраць стадыённыя рэкеціры на Празе. (Ці трэба дадаваць, што такі аўтобус, адзіны, дзе можна было купіць квіток у кіроўцы, называўся “Арка”, па-польску “Каўчэг”?) Такой адлегласці хапала, каб усесціся на задняе сядзенне і зжэрці між двума прыпынкамі цэлую піцу, прычым нажом і відэльцам, назіраючы, як акругляюцца вочы ў пасажыраў аўтобуса начной лініі. І каб згадаць увесь славянскі запас нецэнзурнай лексікі, бо не выйшаў на апошнім прыпынку Кракаўскага прадмесця, а аўтобус нечакана выруліў да Віслы і цяпер піліць па мосце, і спыніцца толькі на іншым беразе, на ўжо згаданай Празе, бо на гэтым мосце ніякага прыпынку, хай бы нават з бамбізамі-кантралёрамі, няма.

Гданьск — гэта вечнае чаканне свята, нашмат прыемнейшае за само свята. (Кажу “свята” — падразумяваю, вядома ж, “мора”.) Калі знаёмая мастачка, жонка знаёмага літаратара, вязе да мора, і мы прыязджаем, але мора не відаць, бо ўсё хавае густы туман. Відаць узбярэжную, пірсы, пляж, пясочак, каменьчыкі, і недзе тут чыста гіпатэтычна павінная быць вада, але спраўдзіць гіпотэзу можна толькі навобмацак, увайшоўшы ў ваду ў канцы лістапада, пажадана ў палітоне, але на гэта гераізму ўжо не стае. Альбо калі (гэтым разам ужо ўлетку) на два тыдні трапляю ў Гданьск разам з вучнямі свайго ліцэя. І аднаго вечара, груба парушаючы вучэбную дысцыпліну, еду з ліцэістамі да мора, каб сустрэць там заход, а пажадана і ўзыход сонца. Едзем трамваем, які ідзе проста да пляжа. І сонца, сядаючы, фарбуе рэйкі за трамваем у чырвона-залатое — так, што мы нават забываем пра мора. А ў плэеры Джэніс Джоплін, якая цяпер будзе трывала асацыявацца з гданьскімі прыгарадамі.

Люблін правакуе на павярхоўны снабізм, які ўмомант злятае, калі ты сутыкаешся з рэальнымі выпрабаваннямі. Гэта месца, дзе чалавек раскрываецца з нечаканага боку. Пара дзён, праведзеная разам з кім-небудзь у Любліне, пазбаўляе ад неабходнасці з'ядаць з ім пуд солі альбо хадзіць разам у разведку. Урэзаўся ў памяць шпацыр люблінскім паркам з вытанчаным эстэтам і верлібрыстам, перакладчыкам на расійскую “Cantos” Эзры Паўнда. Пасярод інтэлектуальнага дыялогу да нас з гучным брэхам аднекуль выскачыў дваровы сабачка. Трэба было бачыць міміку майго суразмоўніка. Перапалоханасць хутка змянілася страшэнным раздражненнем і лютасцю. Некалькі хвілін я супакойваў паэта, што імкнуўся пнуць нагой ці ўдарыць парасонам няшчаснага цюцьку. Вось і паразмаўлялі пра высокае.

А праз пару дзён да мяне ў Люблін прыехала будучая жонка. Прыехала аўтобусам. Які чамусьці прыйшоў гадзіны на дзве раней запланаванага часу. Уявіце сабе стан чалавека, які ўпершыню апынуўся ў незнаёмым горадзе, дый наогул упершыню за мяжой, і па-польску ведае толькі “прошэ пана”. А яе ніхто не сустракае. З гадзінку яна марна чакае мяне, а потым выпраўляецца на самастойныя пошукі. Прычым паспяхова знаходзіць і ўніверсітэт Марыі Кюры-Складоўскай, дзе я тады перабываў па студэнцкім абмене, і адпаведны студэнцкі інтэрнат, і паверх, дзе жывуць беларускія студэнты, з якімі яна хуценька ўваходзіць у кантакт і нават выпраўляецца разам на абед — замест свайго недарэкі-будучага-мужа, які якраз у гэты момант стаіць з прыяцелем на люблінскім аўтавакзале, чакае аўтобуса, які ўжо даўно прыйшоў, і бавіць час, гуляючы ў гарады.

Чытайце таксама

Браты Грымы

Браты Грымы

Якаб Грым (1785—1863) і Вільгельм Грым (1786—1859) — нямецкія лінгвісты, даследчыкі нямецкай народнай культуры, збіральнікі фальклору.

Павал Орсаг Гвездаслаў

Павал Орсаг Гвездаслаў

Славацкі паэт, драматург, перакладчык, грамадскі дзеяч. Класік славацкай літаратуры

Мікалай Гумілёў

Мікалай Гумілёў

Рускі паэт, празаік, драматург і перакладчык, салдат і падарожнік, улюбёнец жанчын і рыцар

Аўдун Мортэнсэн

Аўдун Мортэнсэн

Нарвежскі пісьменнік і мастак.

829