№21: Знак прысутнасці

№21: Знак прысутнасці

Мы прысвячаем новы нумар “ПрайдзіСвета” феномену сувязі літаратуры і гомасэксуальнасці, альбо, кажучы мовай ХХІ стагоддзя, сувязі літаратуры і ЛГБТК. Ці застаецца літаратура літаратурай, калі адкрывае нам сусвет цялеснасці, сэксуальнасці, інтымнасці? Чаму беларуская літаратура моцная ў апісанні вайны і такая бездапаможная, стэрыльная ў апісанні цялеснасці і сэксуальнасці? Ці існуе беларуская ЛГБТК-літаратура? На гэтыя і іншыя пытанні можна будзе знайсці адказы ў нумары

Чытаць далей

Томас Вайлер

Асабліва цяжкай і захапляльнай для мяне была і ёсць праца з трасянкай

9 траўня 2011

Асабліва цяжкай і захапляльнай для мяне была і ёсць праца з трасянкай
Раскажыце, калі ласка, дзе і як Вы вывучылі беларускую мову.
 

У 1998/1999 годзе я праходзіў у Мінску альтэрнатыўную службу. Амаль паўтара году працаваў у Навінках, аднак не ў псіхіятрычным аддзяленні, а ў псіханеўралагічным інтэрнаце для дарослых. У гэты поўны ўражанняў час у Мінску я, на жаль, вывучыў толькі рускую мову і практычна не сутыкаўся з беларускай. Але служба ў Мінску абудзіла маю цікавасць да краіны і яе народа. Затым я вывучаў пераклад ва ўніверсітэтах Ляйпцыгу, Берліну і Санкт-Пецярбургу, маёй спецыяльнасцю былі руская і польская мовы. Наведваў у Ляйпцыгу ўсе магчымыя навучальныя курсы, звязаныя з беларускай мовай і літаратурай. На жаль, іх было не надта шмат. На курс “вусная моўная практыка”, які праходзіў цягам семестра, запісаўся я адзін. Шмат што вывучыў сам, проста чытаючы літаратуру. Тую, што сабраў падчас наведанняў Мінска, і тую, якую знаходзіў у інтэрнэце — тут яна больш даступная.

 

З якімі цяжкасцямі лінгвістычнага і нелінгвістычнага характару Вы сутыкнуліся падчас перакладу “Сарокі на шыбеніцы”?

 

Адна з адмысловых прыкметаў гэтага рамана — яго разбэрсаная структура. Я мусіў увесь час трымаць у полі зроку тэкст цалкам, бо сцэны і матывы, якія з’яўляюцца ў адным месцы, часта падхопліваюцца і працягваюцца ў другім. Тое, каб гэтыя часта вельмі тонкія сувязі на працягу ўсёй вялікай дыстанцыі тэксту заставаліся распазнавальнымі нямецкім чытачом, падавалася мне асабліва важным. Калі я недагляджу нешта і потым буду працаваць з розным лексічным матэрыялам, тэкст разбурыцца. Часта падчас перакладу высвятляецца, што аўтар арыгіналу сам блытае ніткі. У Альгерда ж усё цудоўна развязваецца. Асабліва цяжкай і ў той самы час захапляльнай для мяне была і ёсць праца з трасянкай і рускай мовай у беларускай транскрыпцыі. Дужа пацешыў пераклад песні “Вось хто-та з горачкі спусціўся”, гэтага гімну, які ў Нямеччыне, вядома ж, не знаёмы ніводнаму чалавеку.

Ужо амаль традыцыйная праблема для перакладчыка, які працуе з тэкстамі Бахарэвіча, — пераклад назваў і імёнаў. Яна ў “Прыватным пляжы на ўзбярэжжы Леты” ці Тая; у выпадку “Сарокі на шыбеніцы” пасёлак Свет — і перш за ўсё імя Улада. Для слова “ўлада” ў нямецкай мове ёсць цэлы шэраг адпаведнікаў, як правіла, мужчынскага роду, але мне трэба было адшукаць нейкі назоўнік, які мусіў, да ўсяго, быць яшчэ і жаночага роду. Вось і атрымалася, што віртуальную Вераніку завуць у нямецкім перакладзе Рэжыма. Прасцей было з Лексам. Некаторыя алітэрацыі я не мог перадаць у адпаведных месцах і паспрабаваў кампенсаваць іх у іншых. Ужо першы сказ рамана: “Прыкладна праз пяць хвілін яна памрэ”, — вельмі моцны: па-нямецку гэтаксама прыгожа не скажаш.

Ну і цяпер я даведаўся больш пра мову судова-медычных пратаколаў што да ўскрыцця трупаў.

 

Ці спрабавалі Вы і якім чынам патлумачыць з’явы ў рамане, што могуць быць не зусім зразумелыя або няправільна вытлумачаныя нямецкімі чытачамі? Напрыклад, “ВКЛ” (Віртуальныя Канцэнтрацыйныя Лагеры) з адсылкай да іншага ВКЛ — Вялікага Княства Літоўскага, ці “фашысты”, якія ў рамане не прыгнятальнікі, а якраз прыгнечаныя.

 

Вялікае Княства Літоўскае адыгрывае ў рамане не такую ўжо вялікую ролю, таму я не ламаў над гэтым галаву. І фашысты па-нямецку — таксама “фашысты”. Свет, перавернуты дагары нагамі (фашысты, зняволеныя ў канцэнтрацыйных лагерах) і першапачатковы ўвод у зман чытача прысутнічаюць ва ўсім рамане. З увагі на гісторыю гэта робіць эфект для нямецкай публікі яшчэ мацнейшым.

Я толькі зрэдку ўмешваўся з тлумачэннямі і калі і рабіў гэта, то размяшчаў іх па магчымасці ў раздзеле “Каментары”. Напрыклад, я зрабіў каментар да сказу “Ніколі не заўважаў у сабе сентыментальнасці да нацыянальнага сцяга”. Для нямецкага чытача няма сувязі паміж выглядам ІСЕ і беларускім нацыянальным сцягам. Бо ён не ведае, як той сцяг выглядае, не кажучы ўжо пра тое, што ёсць два варыянты, якія канкуруюць паміж сабой. Адзінае месца, якое я патлумачыў невялікай устаўкай у тэкст, — гэта сказ “дастаў з торбы хлеб ды таўхануў яго па-футбольнаму ў хмызняк, адказаўшы адразу ўсім збялелым плакатам у школьнай сталоўцы”. Які немец бачыў знутры савецкую школьную сталоўку? І я проста замяніў (папярэдне ўзгадніўшы гэта з Альгердам) “Патаму што нельзя” на „Nack-nack-nackin on häwens doaaaaah” — песню, якая таксама патрабуе няшмат акордаў на гітары, яе часта гарланяць на вечарынках і паходзіць яна прыкладна з таго самага часу. Апрача таго, Вераніка ў той сцэне сапраўды грукае ў дзверы неба, яна ж амаль задыхнулася.

 

Раскажыце крыху пра водгукі на раман.

 

Нямецкі пераклад “Сарокі на шыбеніцы” толькі што выйшаў, таму я пакуль мала што магу сказаць пра рэакцыю. Дагэтуль была адна вельмі пазітыўная рэцэнзія — я сам яе напісаў. Але нашая першая з Альгердам сумесная імпрэза ў Берліне, дзе мы чыталі ўрыўкі з арыгіналу і перакладу, была ўспрынятая вельмі добра. Публіка спачувала малой Вераніцы, язык якой прымёрз да жалезнай штангі, і ад душы весялілася, калі адзін з герояў рамана спрабаваў давесці, што дзень у Амерыцы і ноч у беларускім райцэнтры ў адзін і той жа час — сапраўды рэальная з’ява. У нас будуць і далей розныя чытанні, я ўпэўнены, што “Сарока на шыбеніцы” знойдзе ў Нямеччыне зацікаўленага чытача.

 

Ці чытаеце Вы сучасную і класічную беларускую літаратуру? Хто з аўтараў Вам асабіста цікавы? Хто мог бы зацікавіць нямецкага чытача?

 

Я займаюся ў асноўным сучаснай літаратурай і спрабую быць у курсе падзей. Чытаю, на жаль, не так часта, як хацеў бы. З дзвюма малымі дочкамі і жонкаю, якая ходзіць на працу, для гэтага застаецца не так шмат часу. Бо я ж таксама намагаюся сачыць за тым, што адбываецца ў рускай, польскай і нямецкай сучаснай літаратуры. Разам з прозай Альгерда я знаходжу аўтараў і тэксты, якія мяне цікавяць, перш за ўсё ў паэзіі. Разанаўскія пункціры, тое-сёе з Віктара Жыбуля, мне блізкі як паэт Уладзімір Арлоў. Што магло б зацікавіць нямецкага чытача? Я лічу, што сучасная беларуская літаратура наогул менш арыентаваная на нацыянальныя тэмы і традыцыі, чым на глабальныя ўзоры, звыклыя і зразумелыя для Нямеччыны. Выдаўцы заўсёды ў пошуку неймаверных камбінацыяў з “абсалютна тыповага для пэўнай краіны” і “экзатычнага, але ж не занадта чужога”. “Шалом” Артура Клінава мог бы зацікавіць немцаў, мяркуючы па тым, што я чытаў дагэтуль ва ўрыўках. Магчыма, праз нейкі час выйдзе па-нямецку “Замак, пабудаваны з крапівы” Вішнёва. Упэўнены, што для нямецкай публікі будзе цікавы раман-паслямова Альгерда да “Халоднага сэрца”. Я сам паходжу з традыцыйнага плытніцкага гарадка ў Шварцвальдзе, паблізу яшчэ і па сённяшні дзень ёсць гута. Пачытаць разам з Альгердам у музеі плытніцтва майго роднага горада — гэта было б файна.

 

Ці збіраецеся Вы і надалей перакладаць беларускіх аўтараў? Які твор будзе наступным, калі не сакрэт?

 

Калі б гэта залежала толькі ад мяне, я б з задавальненнем сканцэнтраваўся цалкам на перакладзе беларускай літаратуры. Але спрыянне цікавым аўтарам — занятак карпатлівы, вымагае неймаверна шмат часу і, вядома, не акупаецца. Паслямова Альгерда да “Халоднага сэрца” — гэта наступны праект, за які я ахвотна ўзяўся б. Ці выбраныя вершы Арлова. Магчыма, у 2011 з’явіцца зборнік эсэ беларускіх аўтараў да 25-годдзя Чарнобыля. Калі мы зможам пераканаць выдаўца.

Што дакладна з’явіцца ў сакавіку 2011 году, дык гэта сайт www.literabel.de. Мы заснавалі саюз падтрымкі беларускай культуры і літаратуры ў Нямеччыне, literabel — гэта наш першы праект. Мы хочам прэзентаваць некаторых беларускіх аўтараў і фрагменты іх тэкстаў па-нямецку, каб стварыць тут панараму сучаснай беларускай літаратуры. Апрача таго, я спадзяюся, што мы такім чынам наладзім шчыльнейшы кантакт паміж нямецкімі перакладчыкамі з беларускай мовы і ў будучыні возьмемся за здзяйсненне супольных перакладчыцкіх праектаў (анталогіяў). Ці мо нават за дзвюхмоўную майстэрню — разам з беларускімі перакладчыкамі нямецкай літаратуры.

 

На фота: Томас Вайлер і Альгерд Бахарэвіч падчас прэзентацыі перакладу "Сарока на шыбеніцы" ў горадзе Пасаў (Германія) (Радыё Свабода)

Чытайце таксама

Пра паэтычныя пераклады

Мікалай Гумілёў

Пра паэтычныя пераклады

Існуе тры спосабы перакладаць вершы: пры першым перакладчык карыстаецца выпадковым памерам і спалучэннем рыфмаў, што прыйдуць яму да галавы, часцяком чужымі для аўтара, на сваё меркаванне падаўжае або…

Нямецкая літаратурная прэмія (Deutscher Buchpreis)

Нямецкая літаратурная прэмія (Deutscher Buchpreis)

Галоўную літаратурную прэмію Германіі (Deutschen Buchpreis) за найлепшы твор на нямецкай мове атрымаў аўтар раману «Вежа» (Der Turm) Увэ Тэлькамп (Uwe Tellkamp)...

Алексіевіч, Сэкстан, Рэнд і іншыя: хто паўплываў на сучасных беларускіх аўтарак

Алексіевіч, Сэкстан, Рэнд і іншыя: хто паўплываў на сучасных беларускіх аўтарак

Не так часта ў беларускіх СМІ мы можам пачуць галасы беларускіх пісьменніц, якія б расказвалі не пра сваю творчасць ці грамадзянскую пазіцыю, а пра нешта асабістае, пра тое, што сфармавала іх асобу або…

Добрая брытанская кніжка

Антон Францішак Брыль

Добрая брытанская кніжка

26 красавіка адбылася прэзентацыя казкі Джона Рональда Руэла Толкіна “Каваль з Вялікага Вутану”, перакладзенай на беларускую мову Антонам Францішкам Брылём. Перакладчык ласкава пагадзіўся адказаць на…

1099