№21: Знак прысутнасці

№21: Знак прысутнасці

Мы прысвячаем новы нумар “ПрайдзіСвета” феномену сувязі літаратуры і гомасэксуальнасці, альбо, кажучы мовай ХХІ стагоддзя, сувязі літаратуры і ЛГБТК. Ці застаецца літаратура літаратурай, калі адкрывае нам сусвет цялеснасці, сэксуальнасці, інтымнасці? Чаму беларуская літаратура моцная ў апісанні вайны і такая бездапаможная, стэрыльная ў апісанні цялеснасці і сэксуальнасці? Ці існуе беларуская ЛГБТК-літаратура? На гэтыя і іншыя пытанні можна будзе знайсці адказы ў нумары

Чытаць далей

Аляксандр Чак

Бяскрай жыцця мне дараваны...

Вершы

Пераклад з латышскай Васіль Сёмуха

Падсвечнiк

(Svecturis)

> Паэма

I

Лясны жыхар, асаматнёны,
Я травамi наскрозь прапах.
I пелiкан там жыў зялёны,
Як подых – далiкатны птах.

Я жыў – не дбаў, без мудрагошчаў
Сярод пячор i тайных нор,
Выпойваў птаства я з прыгоршчаў,
Звяроў склікаў я на падкорм.

Падножна сам жыў, еў дасхочу,
Паiўся з каменя расой,
I спаў з казуляй побач ноччу –
Iмгла ахутвала наш сон.

Пад ногi слалася бяроста,
Я строiўся – ў лiсцвяны май,
I кожны пах даваўся проста –
Пакволі ноздры, паўдыхай.

Я жыў. I залаты мой кубак,
Па бераг поўны шчасцем, пiў.
I вецер цалаваў у губы
I ўсе балячкi мне гаiў.

Ды ў галаве паспела дзiва –
Як распусцiўся куст гваздзiк,
I стала скрушлiва, тужлiва,
I ад усмешкi рот адвык.

Як шнар зарубцаванай раны,
Ў сабе я стаў шчаслiвы зноў.
Бяскрай жыцця мне дараваны
Вялiкiм розумам асноў.

Так я бясконца цьмеў у высях,
Блiшчаў, як з бронзы лiты бог.
Схiлiўся вечар, зорны высеў
I край нябёс прыпаў да ног.

Угледзеў доўгі час у сконе,
Жыцця распад i крутаверць,
Як ліжа звер табе далонi,
Перш чым пайсцi наверх у смерць.

I што ў бясконцасцi, у высях
Нiшто не гiне ў часе тым,
Усё мяняецца, каб збыўся
Я ў iм вялiкiм цi малым.

Згалеў, здакучыўся, патух мой
Жыццёвы час, прыйшла пара,
Пакрыўся твар лупiнай жухлай,
На сэрцы высахлым – кара.

У кожнай ночы чую: морак,
З дрэў лiсце падае, гнiе.
Сцiскае песня птушкам горла,
I зыб па сажалцы снуе.

Мяне бярэ салодкi шолам,
Так п'яна ходзiць галава,
Зямля мне стала цёплым ротам,
Так прагна хоча цалаваць.

Я ж думаю: а што ў iстоце
Ёсць iснае – жыццё цi смерць?
А голас з-за плячэй: – Пастойце!
Яно ратунак вам i цвердзь!ІІ

I вось iдзеш ты: ноч, прадонне,
Лунаеш iскрай залатой.
Плывуць, як сон, твае далонi.
На сонцы нiмб над галавой.

З тваiх слядоў зляцелi птушкi,
Ручай пацёк, разлiўся стаў.
Твой подых долу горы зрушыў.
І кашаль смерцi ўсмешкай стаў.

Прыйшла ты – ранняе свiтанне.
Прастора ў сяйве залатым
Трымцела сарнаю, дыханне
Палала клёнам залатым.

З блакiтна-жоўтых зорак – строi.
Нiбыта Млечны Шлях – твой стан.
Я задрыжаў, як промень мроi,
I моўчкi на каленi стаў.

Усё блiжэй, блiжэй iдзеш ты –
Як сена, зжухла ўсё наўкол.
I час, збянтэжаны дарэшты,
Разлiў мяне, як малако.

Я зразумеў: былое – гiдка,
Асуджана – тхаром смярдзець.
Бо цi ж гару ўтрымае нiтка?
I чым я пераважу смерць?

Сказала ты – (цiшэй, ласкавей
Бясконцасць гутарыць з крылом):
– Я тут, паэце, каб па праве
Бяссмерце да цябе прыйшло.

Узвышу я цябе над нiцым,
Ты будзеш, як падсвечнiк мой,
Праменнем сонечным свяцiцца,
Лунаць у небе над зямлёй.

Ступаў ты па зямлi прыгожа,
Пяшчотна клаўся мяккi крок,
Як лёгкi шолах рызы божай,
Як ружы райскае расток.

Вазьмi мяне, нясi па свеце,
Бо я твой зніч, са мной гары:
– Не рвi агонь пунсовы, вецер,
У змроку дай палаць зары.

I цела залатое стала.
Мая вiльготная далонь,
Што далiкатна свечку брала,
Ёй аддала цяпло й агонь.

Вярнулася ты горда ў хорам,
Адкуль назад няма хады.
Ў пахучай ночы за пячорай
Ззяў клён пажарам залатым.

На п'едэстале тым высокiм
Мяне спавiў зялёны шоўк,
А як закончылiся скокi
I кожны госць удаль сышоў,

Салодкi муж iшоў з табою,
А я, узнесены ўгару,
I толькi свечачка са мною,–
Я ўвесь пажадлiва гару.

– Ты мой! – усмешлiва сказала
З п'янючым галавы кiўком,
Дыхнула холадам i палам –
I рот прыкрыла гваздзiком.

Спярша прыпаў ён на каленi,
Схапiў i ярасна прынiк.
I сцiснуў, быццам кветку ў жменi,
Аглушана-свядомы ўмiг.

Такая злосць апанавала
Праз гэты нечаканы шок –
Нiшто цяпер не замiнала,
Я скiнуў прэч зялёны шоўк.

Успыхнуў жарам я ў хвiлiну,
З глыбiнь крывёю ўспалымнеў,
I распалiў агонь мужчыну
Ўва мне мацней, палiў мой гнеў.

Твой ложак, ружамi спавiты,
Духмяна водарыць пасцель,
I ўбачыўшы, што ты адкрыта
Пяшчотам, я аж звар'яцеў.

Сляпыя ў логве звераняты.
Глушэе паляўнiчы рог.
Са сховаў праз густыя шаты
Я ўсё, шалёны, бачыць мог.

Мужчыну, што табой валодаў,–
О мука, полымя, астынь! –
Ён пiў з крынiцы асалодаў,
Не стала моцы крыкнуць: – Згiнь!

Ты мне назначана за тое,
Што я нашу свой вечны боль,
Што кроiць сэрца залатое
Мая халодная далонь.

Чым супраць бога i закону
Падсвечнiк можа памагчы? –
Ён кантам вострым i разьбёным
Разбiць умее, затаўчы.

– Далоў агонь! – I я звысока,
Згары, дзе мой прытул завiс,
Як з паднябесся стрункi сокал,
Маланкай высмалiў унiз.

Упаў. I ў галаву з размаху!
Так сокал злёту птушку б'е, –
Рассыпаўся ён пер'ем птаха;
Падсвечнiк мне: – Не руш яе!

Жахлiвы крык яе... Над ранкам
Прыбралi слугi ўсё. Ўзялi
Астылы труп яе каханка,
Шнурком увязаны ў кiлiм.

Мiнула ноч сляпая скора,
Залоцiць сонца маслам даль –
Кiлiм глынулi прорвы мора –
Я кiнуты на волю хваль.

Франсуа Віён

(Fransua Vijons)


Расказ пра каханне і дружбу

Дружа Франсуа! У цемры ночы
На вежы звон дванаццаць б’е гадзін;
На мосце я, прагледзеўшы ўсе вочы,
Стаю, цябе чакаючы, адзін.

Прыйдзі хутчэй, вазьмі свой меч і кубак,
Табе паведаю сваю бяду. –
Вятрэц даносіць голас твой: – Галуба,
Ужо іду.

Б’е глуха тры, ў няпрогляднай пустэчы
Над галавою бездань. У руцэ
Заціснуўшы кульбаку, ля парэнчы
Стаю. Вада булькоча у рацэ.

І толькі што куранты адгучалі,
Узнікла постаць з немай чарнаты,
Нібы з паветра выявілі горы, –
І кубак з ім, і меч. – Мой дружа, ты!

Як вугаль, чорны ўвесь, акрыты
Плашчом начным да ног, як тая здань,
І толькі паліць позіркам, нібыта
Наскрозь пранізвае твой твар і стан.

Наструнены, як хвост у дзікай кошкі,
Гатовы на атаку, на адпор,
У кожным слове быў салодкі й горкі,
Далёкі й блізкі, як мігценне зор.

Як салавей начны, язык хмяльны ягоны,
І смех, як смерч шалёны, ў ім гудзеў,
Як смерць, няўхільны быў ён і раптоўны,
Бо ні пачатку, ні канца не меў.

Часцінка сонца ён ці з пекла зброднік?
Шумела кроў у ім, як вечны бор.
Ён кіраваўся розумам гасподнім,
А ў дзёрзкасці яму за брата – чорт!

Стаіць. Усмешкаю у страх мой меціць.
Рукою рэзка шаблю з похваў – ззек! –
Канцом ляза стрыкнуўшы з неба месяц,
Яго ў далоні напалам рассек.

– Бяры і еж. Як дружбы палавіну
Прымі, на пабрацімства па крыві.
Чым паслужыць? За сябра шаблю выму,
І песняй удружу тваёй любві! –

І зноў смяецца. Есць кавалак, чутка
Чакаючы маіх таемных слоў.
Ды што зламаная раскажа дудка? –
Мне як язык раптоўна адняло.

Я ўнурана стаю, у горле прыкра.
Шпурляе ноч у прорву зорны гнеў.
Мой друг затоеным у сэрцы крыкам
Прарваўся раптам, грозна загрымеў.

– Калі б не быў ты ворванню такою,
Што згідзіць кату пэцкацца, – павер,
Пасек бы шабляй я, сваёй рукою,
Цябе цяпер. –

Нагнуўся ён і, кубкам зачарпнуўшы,
Парослай бросняю рачной вады,
У твар мне выплюхнуў смурод – аж вушы
Ад сораму гараць і ад жуды.

– Хадзем, – сказаў, – я ведаю, што трэба:
Паказвай мне акно ў яе жытло, –
На неба ўзлезу, што там тое дрэва.
З тваёй адвагі выйдзе памяло.

Ты, бачу, слабаваты у каленках, –
Тым часам там яна адным-адна:
Я не дазволю, каб твая паненка
Чакала марна давідна.

Давай мне вопратку. А нораў труса
Пакінь сабе. Мне толькі вобраз дай. –
І я пакорліва яму здаюся:
А гарам хай гарыць яно ўсё, хай!

А свет жыве ў сваім бясконцым сненні.
Імгненні порстка мчацца самахоць.
Я ўвесь трымчу: на мост кладуцца цені,
Я ўсё аддам: свой гонар, дух і плоць.

Ідзем удвух. Удвух? – Якое двое,
Калі я ззаду – дужа слабкі цуг.
Няма ні звання тут мяне, затое
Ступае з прагаю пакепнік-друг.

Акно каханай. Ён у змроку тоне.
Як пах, як бог, растаў у тым акне.
Час убівае мне хвіліны ў скроні.
У зайздрасці гару, як на ражне.

Мне слепіць вочы бляск з акна каморкі –
Бо нават камень пад разцом – і ён
Выспеўвае шчасліва боль твой горкі,
І мне карціць, няўдальцу, да акон.

Чакаю. Што мне боль твой, камень! Млосна.
Што вечнасць мне, калі і тут я – шлак.
Чакаю. Душна. Дыхаць невыносна.
Над галавою неба, як кулак.

Даволі! Хай няздара я, хай дурань,
Але ж цярпенню ёсць свая мяжа.
Я – ў дзверы. Ні душы... Адно каптурык
На ложку, як апошні смех, ляжаў.

Куды ўцяклі? Маўчаць нямыя сцены.
Яны смяюцца. Стогн. Адчай. І млосць.
І раптам бачу зрокам чарадзейным,
Хто гаспадар тут, хто нязваны госць!

Адкуль узяўся нож? Каптур дзявочы –
На сечку дробную. Я стрымгалоў
Кідаюся спытацца праўды ў вочы:
Куды ўцяклі? Нажу падайце кроў!

Лячу, і ўсё ляціць. А не ўцячэце!
Нішто! Не ўкрые іх ніякі змрок!
– Не стрыкай крапівой, калючы вецер,
Не звернеш ты мяне з дарогі ўбок!

Ага, карчма, над уваходам певень
Бляшаны. Тут яны. І я – ў карчму.
Яны! Хоць нож мой п’яны – але пэвен!
Дастань да сэрца – не бяда яму!

Калю імгненна, слепа, ненажэрна,
Як бык. Кароткі крык. Кароткі ўдар.
Ачуўся. Божа!.. Скура з жаху сшэрхла –
Забіты мною падае карчмар.

Як гэта так? Што мне рабіць? Хавацца?
Змахнуўшы кубкі, міскі са стала,
Пад ногі ўтрупянелым пагулянцам,
Крычыць насмешнік едкі Франсуа:

– Калі б не быў ты ворванню такою,
Што згідзіць кату пэцкацца – павер,
Пасек бы шабляй я, сваёй рукою,
Цябе цяпер. –

Рагоча звонка. Любіць смех і кпіны.
Віно ракою, ім усё адно.
Што ім натоўп, яны яму не вінны,
Яны шчаслівыя і п’юць віно.

– Эй, прэч назад! Не рушце! Стойце, слугі!
Паслухайце, вось так было: – крычыць, –
Я закалоў гаспадара, заслугі
Ягонай тут няма, ён ні пры чым!

На стол ускочыў, зброяй грозна бразнуў,
Натоўп знямеў, як быццам грымнуў гром.
З усмешкай сонечнай: – Пусціце блазна,
Калі не хочаце ісці за карчмаром! –

Натоўп раздаўся. Ногі падкасіла
Нянавісць, ганьба, я ісці не мог.
Разбіты сорамам, упаў без сілы
Туды, у цемру, за парог.
Перакладзена з выдання: Caks A. Izlase. 1, sejums.– Riga: Latvijas Valsts
Izdevnieciba, 1961.– 422 lpp.


Зборнік Чака “Плача ў вокны туман...” выкладзены на сайцеkamunikat.org

Пераклад з латышскай – Васіль Сёмуха © 2010

Чытайце таксама

Браты Грымы

Браты Грымы

Якаб Грым (1785—1863) і Вільгельм Грым (1786—1859) — нямецкія лінгвісты, даследчыкі нямецкай народнай культуры, збіральнікі фальклору.

Кусуяма Масао

Кусуяма Масао

Японскі тэатральны крытык, рэдактар, дзіцячы пісьменнік

Дэніэл Мендэлсан

Дэніэл Мендэлсан

Баляслаў Лесьмян

Баляслаў Лесьмян

Польскі культавы паэт, сябра Польскай акадэміі літаратуры

1837